Thời đại của sự lãng phí: Chúng ta đã lãng phí mọi thứ như thế nào?



Thời đại của sự lãng phí: Chúng ta đã lãng phí mọi thứ như thế nào?

Phương Linh 16:15 3/11/2021

Bạn có tin không? Giờ đây, việc khai thác vàng từ bãi rác điện tử có thể sinh lợi gấp 100 lần so với khai thác từ mặt đất. Tuy nhiên, chỉ khoảng70 năm trước, chúng ta hầu như không vứt bỏ bất cứ thứ gì. Nhưng tới giờ, những bãi rác thải vật liệu ngày càng phình to thêm. Văn hóa dùng đồ một lần đang ngày càng phổ biến?

 

Đây là thời đại nào? Sau thời đại đồ đá, đồ đồng, thời đại hơi nước và thời đại thông tin, chất liệu hay sự cách tân nào sẽ xác định rõ nhất thời đại hiện nay? Từ cuộc triển lãm mới tại Bảo tàng Thiết kế, dấu ấn phổ biến nhất của Kỷ nguyên Anthropocene (giai đoạn gần đây nhất trong lịch sử trái đất) lại được thể hiện từ… rác rưởi.

Justin McGuirk, người phụ trách chính của bảo tàng London, người đã dành ba năm qua lăn lộn với rác rưởi cùng với người đồng giám tuyển Gemma Curtin cho biết: “Chúng ta đang sống trong thời đại rác thải.Việc sản xuất chất thải hoàn toàn là trọng tâm trong lối sống của chúng ta, tạo ra một phần cơ bản của cách nền kinh tế toàn cầu vận hành. Chúng tôi muốn bạn thấy thiết kế  trong buổi triển lãm thể hiện sâu sắc như thế nào đối với vấn đề rác thải, và cùng chung tay tìm ra những cách tốt nhất để giải quyết vấn đề đó”.

Khai mạc vào đêm trước hội nghị thượng đỉnh về khí hậu Cop26, triển lãm “Thời đại rác thải” là một lời cảnh tỉnh mạnh mẽ, nhưng không hẳn cho người tiêu dùng, mà cho các nhà sản xuất, nhà bán lẻ và quan trọng nhất là các cơ quan quản lý của chính phủ.

Triển lãm bắt đầu với một lời nhắc nhở hữu ích: Không phải tình cờ mà chúng tađến được đây. Con người vốn dĩ không phải là sinh vật hoang phí. Văn hóa vứt bỏ là thứ mà chúng ta phải học. Từ thế kỉ 20 trở đi, văn hóa lãng phí đã len lỏi vào đời sống chúng ta. Dùng và vứt bỏ đồ đạc, vật dụng trái ngược với phong cách “sử dụng và sửa chữa lại”.

Một quảng cáo từ những năm 1960 ca ngợi sự kỳ diệu của chiếc cốc polystyrene có răng cưa: “Mới và rất trong! Bữa tiệc “ly” mà bạn chỉ cần thưởng thức… và vứt bỏ ”. Tờ quảng cáo này được treo bên cạnh một chiếc túi xách bằng nilon từ những năm 1980, được mô tả có nhiều ưu điểm hơn so với chất liệu giấy. Thời điểm đó chúng ta chưa biết rằng chỉ khoảng bốn thập kỉ sau, thế giới sẽ tiêu thụ hơn một triệu túi nhựa mỗi phút.

Hướng tới một thế giới sau rác thải: Totomoxtle là một loại ván mỏng làm từ ngô Mexico

Các nhà quản lý lập luận rằng việc tạo ra chất thải từ lâu đã trở thành động cơ chính của nền kinh tế. Lịch sử của chiếc bóng đèn là một trường hợp tiêu biểu. Vào những năm 1920, bóng đèn có tuổi thọ cao đến mức chúng được coi là không thể sử dụng được trongmục đích thương mại. General Electric, Philips và những người khác đã thành lập nhóm Phoebus vào năm 1924 để tiêu chuẩn hóa tuổi thọ của bóng đèn là 1.000 giờ - giảm 2.500 giờ so với bóng đèn trước đó. Và thế là văn hóa “lỗi thời” ra đời. Gần một thế kỷ sau, những thông lệ tương tự vẫn tiếp diễn: năm ngoái Apple đã đồng ý trả tới 500 triệu USD, sau khi hãng này bị cáo buộc cố tình làm chậm các mẫu điện thoại cũ để khuyến khích người tiêu dùng mua các thiết bị cầm tay mới nhất.

Một màn hình TV ấn tượng của Ibrahim Mahama mang đến cho bạn cái nhìn thực tế về nơi mà những thiết bị điện tử không còn tồn tại như vậy kết thúc. Anh đã dựng một bức tường khổng lồ gồm những màn hình TV cũ kỹ để phát các đoạn phim từ  khu vực Agbogbloshie ở Ghana, trong nhiều năm là bãi rác thải điện tử lớn nhất thế giới, nơi những người lao động đốt dây cáp điện để thu hoạch dây đồng và các kim loại quý khác. Thông điệp ở đây rất rõ ràng: Rác rưởi vẫn là thứ rất quý giá.

Khoảng 7% nguồn cung vàng trên thế giới bị mắc kẹt bên trong các thiết bị điện tử hiện có. Theo một ước tính: vào năm 2080, trữ lượng kim loại lớn nhất sẽ không ở dưới lòng đất mà được lưu thông dưới dạng các sản phẩm hiện có. Hơn nữa, một tấn quặng vàng khai thác tạo ra 3g vàng, trong khi tái chế một tấn điện thoại di động thu được 300g. Vì vậy các bãi thải và bãi chôn lấp mới chính  là những mỏ tài nguyên.

Thu hồi và tái sử dụng: một kiện quần jean cũ đang chờ được tái chế thành Circulose, một chất liệu mới được làm từ cotton

Nhóm Rotor tiên phong của Bỉ, một nhóm kiến ​​trúc sư đã thành lập một công ty “phá dỡ” để loại bỏ cẩn thận các vật liệu và thành phần nguyên liệu từ các tòa nhà cũ. Họ có nhà kho ở Brussels, nơi tràn ngập mọi thứ, từ những phiến đá cẩm thạch đến những chiếc đèn cổ điển. Những vật liệu này được thể hiện cùng với các dự án tân trang của các kiến ​​trúc sư người Pháp Lacaton & Vassal, những người coi việc phá dỡ là "lãng phí năng lượng, lãng phí vật liệu, lãng phí lịch sử, và là một hành động bạo lực". Vào thời điểm chất thải xây dựng toàn cầu được dự báo sẽ tăng gấp đôi lên 2,2 tỷ tấn mỗi năm vào năm 2025, các lời kêu gọi chung của những nhóm này là tái sử dụng những gì chúng ta đã và đang có. Đây là lời kêu gọi cấp bách.

Trong lĩnh vực hàng tiêu dùng, việc tái sử dụng được ủng hộ bởi iFixit, một nền tảng sửa chữa toàn cầu trực tuyến đã xuất bản các hướng dẫn sửa chữa miễn phí, đồng thời bán các phụ tùng và công cụ, chẳng hạn như tuốc nơ vít để tháo rời iPhone. iFxit đã vận động các chính phủ làm luật về khả năng sửa chữa của các thiết bị kể từ năm 2003, và đạt được một số thành công. Pháp là quốc gia đầu tiên ở châu Âu thực hiện “Chỉ số khả năng sửa chữa”, được thông qua vào tháng Giêng. Luật yêu cầu các nhà sản xuất cung cấp thông tin rõ ràng về khả năng sửa chữa của điện thoại thông minh, máy tính xách tay, máy giặt, TV và máy cắt cỏ.

Phần cuối cùng của triển lãm vượt ra ngoài việc sửa chữa và tái chế để hình dung về một thế giới “sau chất thải”, nơi vật liệu được trồng thay vì chiết xuất. Những người tham gia triển lãm thiết kế có thể quen thuộc với những điều kỳ diệu của tấm cách nhiệt bê tông hoặc sợi nấm, nhưng triển lãm này bao gồm một loạt các cải tiến rực rỡ, từ bảng mạch điện tử hòa tan trong nước làm bằng sợi tự nhiên, đến “đá biển”, một vật liệu giống như bê tông được làm từ vỏ sò nghiền nát. Ngoài ra, triển lãm còn có bao bì của Sony được làm từ tre và mía (in nổi chứ không phải in, để tiết kiệm mực), gói làm từ rong biển của Notpla cho chất lỏng và gia vị, chất thay thế polystyrene làm từ hoa hướng dương và một loại da mới làm từ nước dừa, bên cạnh những thứ làm từ tảo, vỏ ngô và bột hữu cơ các loại.

Justin McGuirk cho biết: “Chúng ta cần xây dựng một tương lai trong sạch hơn bằng việc suy nghĩ lại về lối sống và các vật liệu gây hại cho hành tinh”. Anh hy vọng “triển lãm lạc quan” này sẽ giúp các nhà sản xuất thay đổi tư duy của mình để áp dụng vào các sản phẩm bền vững, tránh lãng phí và thân thiện hơn với môi trường.


Phương Linh