Tewfic El-Sawy kể chuyện hầu đồng bằng ảnh



Tewfic El-Sawy kể chuyện hầu đồng bằng ảnh

Phạm Trang 13:55 13/11/2016

Ngày 12/11, tại Triển lãm Manzi đã diễn ra cuộc gặp gỡ và giới thiệu cuốn sách ảnh “Hầu đồng: The spirit Mediums of Viet Nam” của nhiếp ảnh gia người Mỹ Tewfic El Sawy. Trong không gian nghệ thuật của triển lãm, người tham dự có cơ hội chiêm ngưỡng các bức ảnh do chính tác giả chụp trong quá trình nghiên cứu Đạo Mẫu và hầu đồng ở Việt Nam.

Mối lương duyên bất ngờ với hầu đồng
Nhiếp ảnh gia Tewfic El Sawy quê gốc ở Ai Cập, chuyển đến Mỹ sinh sống năm 1980. Ông từng có khoảng thời gian khá dài làm việc trong ngành ngân hàng ở New York. Tuy nhiên, công việc gò bó, áp lực đòi hỏi phải xa gia đình khiến Tewfic quyết định bỏ việc để theo đuổi đam mê trở thành nhiếp ảnh gia du lịch. Ông theo nghề nhiếp ảnh trong 15 năm và đến Việt Nam lần đầu tiên vào năm 2003 theo đơn đặt hàng của một tổ chức phi chính phủ.
 
10 năm sau ông mới có dịp trở lại Việt Nam. Tuy nhiên, trong suốt quá trình làm việc tại đây, ông đã tạo dựng được những mối quan hệ thân thiết. Chính nhờ những người bạn ở Việt Nam, ông đã có cơ hội mở khóa thực hành nhiếp ảnh vào năm 2012. Thành công trên bước đường đầu tiên đã đem ông đến khóa thực hành mới vào năm 2014. Đó cũng là nền tảng đã đưa Tewfic đến với nghệ thuật hầu đồng sau này.
 
Năm 2014, trong khi tổ chức những khóa thực hành dành cho những nhiếp ảnh gia người Mỹ, Đức, Tewfic El Sawy đã đưa họ đến Tây Bắc. Ông kể: “Tại ngôi nhà nhỏ ở thị trấn Sapa, tôi đã nghe thấy những âm thanh phát ra rất kì lạ. Khi đến nơi, tôi thấy một người phụ nữ mặc áo đỏ đang múa theo những điệu nhạc rất lạ. Với kinh nghiệm làm nhiếp ảnh lâu năm, tôi từng tìm hiểu rất nhiều tôn giáo khác nhau ở nhiều nơi trên thế giới. Nhưng quả thật, đến lúc đó, tôi vẫn không biết nó là gì.
 
 
Tôi sử dụng tiếng Anh để nói chuyện với những người ở đây và chỉ nghe được học nói hai từ “Đạo Mẫu”, “lên đồng” lặp đi, lặp lại. Họ đã cố gắng giải thích cho tôi. Nhưng tôi vẫn không thể hiểu mà chỉ nghe thấy họ nhắc lại rất nhiều lần hai từ “lên đồng”. Ở đây, vào hôm sau có diễn ra lễ hội, họ đã mời tôi tham gia. Tuy nhiên, tôi không thể ở lại vì chuyến đi đến Bắc Hà. Một lần nữa tôi lại bắt gặp sự việc đó.. Tôi thấy một phụ nữ mặc áo trắng, khán giả xung quanh hầu hết là phụ nữ trung tuổi. Họ cho tôi ngồi cùng và để tôi chụp ảnh. Tôi đã nắm lấy cơ hội này để có được những bức ảnh đẹp nhất. Đến thời điểm định trước, những đồng tiền được tung lên khắp nơi. Những người phụ nữ đã đưa chúng cho tôi. Khi tôi không lấy, họ đã cố gắng đút chúng vào túi tôi. Sau khi về nhà tôi lên google gõ hai từ “Lên đồng” và kết quả đã hiện ra trước mắt. Đó chính là nguyên do đưa tôi đến với thứ tôn giáo xa lạ mà trước đó tôi chưa từng biết đến”.
 
Theo ông, Đạo Mẫu với người Việt còn mạnh hơn cả tôn giáo. Nó phản ánh căn tính Việt Nam, tinh thần và lòng tự tôn dân tộc của người Việt, là cái tinh túy của hồn cốt Việt. Tewfic tìm được trong tín ngưỡng của người Việt cơ hội để khám phá, hành trình để bước vào thế giới tôn giáo hoàn toàn xa lạ mà chưa có người nước ngoài đi sâu tìm hiểu và đưa nó ra thế giới.
 
Qua đó, Tewfic El Sawy không chỉ muốn quảng bá nghi thức hầu đồng đến với thế giới và khách du lịch ở Việt Nam mà còn để người Việt trân trọng hơn những giá trị cốt lõi của dân tộc mình. Ông thực hiện mục đích ấy khi cho rằng: Giờ đây, thế hệ trẻ Việt Nam đang ưa chuộng những giá trị phương Tây mà bỏ quên văn hóa Việt đầy huyền bí.
 
Hầu đồng… qua ảnh
Với cuốn sách Hầu đồng - The Spirit mediums of Vietnam, Tewfic trở thành người nước ngoài hiếm hoi xuất bản sách về Đạo Mẫu và nghi thức lên đồng ở Việt Nam. Cuốn sách dày 170 trang, với hơn 100 bức ảnh lớn và những thông tin về nghi thức hầu đồng do chính ông tìm hiểu đã trở thành phương tiện hữu ích đưa hầu đồng đến gần hơn với người dân và những nhà nghiên cứu trên thế giới.
 
Cuốn sách của Tewfic được xuất bản trong quá trình Việt Nam trình UNESCO công nhận Đạo Mẫu và nghi lễ Hầu Đồng là Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại. Nói về nghi lễ hầu đồng, ông Tewfic El Sawy cho rằng: Đó là nghi lễ có quá trình chuẩn bị rất công phu và khắc nghiệt. Người hầu đồng phải nhịn đói và chay tịnh để cơ thể được trong sạch, thanh thuần, thần linh mới có thể ngự được ở trong đó. Trước nghi lễ, người hầu đồng phải dâng lên bản sớ xin sự chấp thuận để tiến hành nghi lễ hầu đồng.
 
 
Trong nghi lễ hầu đồng có nhiều giá khác nhau. Đó chính là sự gần gũi của tín ngưỡng Việt. Ở đó, con người có những đặc tính như thế nào sẽ được phản ánh ở tất cả vị thần trong Đạo Mẫu. Vì thế, lễ hầu đồng rất tốn kém, thường sẽ mất khoảng 100-200 triệu đồng. Thậm chí, nhiều lễ hầu đồng còn được đầu tư với số tiền lớn hơn thế nhiều lần.
 
Có nhiều chi tiết rất cầu kỳ trong trang phục của những bà đồng. Bộ trang phục thường có giá trên 10 triệu đồng. Trước khi chính thức làm lễ, bộ đồ phải được ban phước và cho phép. Đặc biệt, bộ đồ chỉ được sử dụng để phục vụ trong các nghi thức lên đồng. Khi đã gấp vào thì không được dỡ ra nữa, trừ khi có buổi lễ hầu đồng tiếp theo.
 
Âm nhạc trong nghi lễ hầu đồng cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đó là phương tiện đưa bà đồng vào trạng thái nửa tỉnh, nửa mê và dễ dàng lên đồng. Những nhạc cụ sử dụng trong chầu văn rất cổ mà người chơi bắt buộc phải qua lớp học do chính các nghệ nhân truyền nghề. Nhạc công thường được trả khoản tiền cho mỗi lần xuất hiện.
 
Giữa người chơi nhạc và người hầu đồng luôn có sự giao tiếp bằng những ám thị bí mật. Theo đó, thánh nào giáng vào bà đồng sẽ được bà đồng ra hiệu với nhạc công thông qua cử chỉ của bàn tay và ngón tay. Theo đó, bàn tay phải là nam, bàn tay trái là nữ, khi đưa 7 ngón tay, tức ám chỉ ông hoàng Bảy.
 
Trong ảnh là quan đệ nhất, người luôn phải có bộ dạng nghiêm nghị, chỉnh tề. Nhận biết qua thẻ bài trên ngực. Quan đệ nhất là con trời giáng thế, trong nghi lễ là người đầu tiên nhập giá.
 
 
 
Nhiếp ảnh gia chụp lại ông Hoàng Bảy trong một nghi thức hầu đồng. Đây là nhân vật hiếm hoi có thật trong Đạo Mẫu. Ông là người Lào Cai, có công chặn quân Mông Nguyên khi chúng tiến vào Việt Nam -  người rất được tôn thờ và là biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc, vừa là người, vừa là thánh. Ông Hoàng Bảy thường cưỡi ngựa, cầm hai chiếc hèo và đi ra cùng với câu hát. Trong quan niệm của Đạo Mẫu, ông là người phù hộ cho những thầy cúng, thầy bói và có thói quen hút thuốc, thậm chí là thuốc phiện. Trong quãng thời gian rất dài, người ta vẫn thường tranh cãi về vấn đề này. Tuy nhiên, cần hiểu rằng ông Hoàng Bảy xuất hiện ở thời điểm người Việt sử dụng nha phiến như một thứ để mua vui.
 
Không phải giá nào cũng là người lớn. Nhiều khi, giá chính là các cậu bé nhập hồn các ông đồng, bà cốt, biểu hiện bằng sự nghịch ngợm, nhõng nhẽo và được nuông chiều. Bức ảnh được Tewfic El Sawy chụp khi người hầu dâng đi ra nơi khác để làm việc đã tạo nên góc máy chân thực và tiệm cận hơn bao giờ hết. Trong ảnh, người hầu đồng cư xử như một đứa trẻ. Ông kể lại: “Cô ấy đưa cho tôi ly rượu, nhưng tôi từ chối vì không muốn bị mất tỉnh táo trong quá trình chụp ảnh, và cô ấy vùng vằng cho đến khi tôi đưa trả lại chiếc ly cạn sạch, cô ấy mới tỏ ra phấn khích và liên tục vỗ tay.
 
Tại Manzi, nhiếp ảnh gia đã trưng bày rất nhiều bức ảnh cùng với vô số câu chuyện ông gặp được trong quá trình tham gia các nghi lễ hầu đồng. Mỗi bức ảnh đều mang những giá trị độc đáo riêng mà người xem đều cảm nhận được nét tinh tế trong cội nguồn của nền văn hóa thuần Việt.
 
Không một nghi lễ nào có được…
Tewfic El Sawy cho rằng: “Trong khi tất cả giáo phái đều có “thương hiệu” riêng và duy nhất, tôi thấy Đạo Mẫu là sự kiện duy nhất kết hợp giữa tôn giáo và thời trang, giữa vũ đạo và nghệ thuật sân khấu, bao gồm cả lời thoại trơn tru và gọi hồn, với sự tham gia của người xem mà tôi chưa từng thấy bao giờ.
 
Một sự tương phản giữa các nghi thức nghiêm khắc và buồn tẻ của những tôn giáo độc thần!”
Ông nói: “Đạo Mẫu khác với những tôn giáo khác bởi nó không tồn tại cuốn kinh nào, không truyền bá sức mạnh của mình bằng hình thức văn bản mà tất cả chỉ thông qua truyền miệng. Tôi đã chụp ảnh về tôn giáo ở rất nhiều nơi trong 15 năm qua mà Tôn giáo là thứ tín ngưỡng rất đặc biệt, nó nghiêng về thực tại mà không hứa hẹn tương lai, đó chính là tôn giáo của thời hiện tại. Đạo Mẫu rất vui tươi, náo nhiệt mà không hề gò bó, trang nghiêm như những tôn giáo khác.
 
Trong đó, trạng thái “ngự đồng” là quá trình rất dài. Nếu mọi người chờ đợi một nghi lễ “nhập hồn” mà người bị nhập run rẩy thì chắc chắn sẽ không có trong buổi lễ hầu đồng. Hầu đồng nhẹ nhàng hơn. Bà đồng cũng tỉnh táo hơn. Người ta gọi đó là hồn thánh. Nếu người bị nhập mê man, thì chính là hồn xấu”.
 
 
Người được chọn để lên đồng phải có căn. Những người này thường có tuổi thơ vất vả, thường xuyên đối đầu với bệnh tật và ác mộng. Khi thuốc men không chữa khỏi, họ mới tìm đến tôn giáo, tín ngưỡng - thường là các thầy bói. Sau khi được phán “có căn”, họ sẽ gặp đồng thầy và tiến hành nghi thức mở phủ.
 
Trong buổi gặp mặt, Tewfic El Sawy đã chia sẻ kinh nghiệm với các nhiếp ảnh gia trong quá trình ghi hình lại các nghi lễ. Theo đó, nhiếp ảnh gia người Mỹ cho rằng: Có rất nhiều nghi thức bạn sẽ phải trải qua để có thể lấy được những tấm ảnh đẹp từ buổi lễ.
 
Trước tiên, phải bỏ giày ở bên ngoài, giữ cho lưng không quay về hướng bàn thờ. Nhiếp ảnh gia chỉ được chụp ở hai bên. Tuy nhiên, việc này rất khó bởi sẽ vướng phải những người đồng dâng. Việc chụp được khuôn mặt của bà đồng là thách thức không nhỏ. Nhiếp ảnh gia phải luôn giữ đầu mình thấp hơn bà đồng và đặc biệt phải để cho cơn tò mò và phấn khích qua đi mới được bước vào. Ông cho rằng: Đó chính là biểu hiện của sự tôn kính với tín ngưỡng của người Việt. “Tôi đã chụp rất nhiều nghi thức ở Nepal, Bhutan, nhưng chưa có nơi nào tôi được chào đón nhiệt tình và thân thiện như ở Việt Nam. Có lẽ, đó chính là sự cởi mở, thân thiện của Đạo Mẫu khác xa so với những tôn giáo khác”, ông chia sẻ.
 
 

Phạm Trang

Từ Khóa :