Ăn Tây, ăn Ta và sự "ăn" thời nay. (Phần 1)



Ăn Tây, ăn Ta và sự "ăn" thời nay. (Phần 1)

Phạm Bích San 19:53 6/2/2012

Ăn trông nồi, ngồi trông hướng (tục ngữ) Từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây, việc ăn vốn quan trọng. Đồ ăn có thể khác nhau: người Á ăn cơm, người Âu ăn bánh mỳ, người Mỹ la tinh lại thích ăn ngô. Công cụ để ăn cũng có thể khác nhau: ăn đũa, ăn thìa, dĩa hoặc ăn bốc bằng tay. Nhưng tựu trung lại khi bày bàn ăn thì ăn Ta đồ ăn để chung cùng gắp, còn ăn Tây thì người nào ăn đĩa người ấy.

 
Ăn Ta và những tập tục
 
Đối với người Việt việc ăn lại càng quan trọng. Chẳng thế mà trong ngôn ngữ  Việt Nam cái câu “bác/anh/chị đã ăn cơm chưa?” được dùng như một lời chào hỏi, còn những từ ngữ chỉ các hoạt động đời thường nghiêm túc nhất luôn có chữ ăn xuất hiện liền kề: ăn chơi, ăn học, ăn nói và thậm chí cả ăn... nằm. Cách ăn được coi như thể hiện đặc tính cá nhân, phong cách gia đình cũng như văn hóa cộng đồng.
 
Có lẽ thế, nên những lề thói kèm theo việc ăn ở chốn đình chung, nơi trong xã hội ngày xưa cộng đồng tụ tập, được nghi thức hóa rất chặt chẽ. Nếu bạn đi ăn cỗ, một mâm sáu người thì phải đợi đủ số lượng, tương xứng nhau về địa vị, cân đối về tuổi tác và nhất là phải cân nhắc về tốc độ gắp, món nào gắp trong tương quan với những người cùng mâm. Thậm chí phải tương quan cả với những món khác nhau. Còn nếu là chủ bữa, thì người chủ lại còn phải tỏ cái sự mến khách bằng cách gắp cho họ, trong khi đó khách phải ăn uống nhún nhường để tỏ sự lịch thiệp coi miếng ăn không phải là quan trọng. Bằng cách đó, cái sự ăn vốn rất quan trọng lại được người ta cứ cố thể hiện là không quan trọng gì.
Vậy nên việc ăn vốn để thỏa mãn nhu cầu cá nhân lại được thể chế hóa rất cao khiến cho việc đáng ra là chính lại trở nên không quan trọng bằng việc tương tác giữa những người cùng ăn. Nhiều khi thấy ấm lòng, nhiều khi thấy khó xử. Sự ăn đã được cộng đồng hoá đến cao độ. Âu có lẽ cũng là cái sự để cân bằng với việc ăn của cá nhân hay gia đình Việt vốn thường xuề xòa và giản đơn đến mức hình như lấy cái sự tiện dụng làm chính.
 
Nhưng làm thế nào để ngày hôm nay thoả mãn được cái sự vui vẻ khi ăn đông người cho những cuộc ẩm thực chỗ sân đình đang mất đi bây giờ? Ăn Ta bèn sáng chế ra quy tắc lúc uống lấy trăm phân trăm làm chuẩn cùng việc hô vang : dô, dô....làm nền.  Việc này làm người ta dễ thể hiện sự nhiệt tình, tinh thần cộng đồng, đồng thời, cũng đỡ cho mỗi người phải tỏ ra đủ độ lý thú trong khi trò chuyện với người khác, điều yêu cầu một trình độ hòa nhập khá cao của mỗi cá nhân. Một kiểu văn hoá prokulture mang màu sắc Việt.
 
Ăn Tây và những quy tắc
 
Trong khi đó ở Tây thì việc ăn cũng là quan trọng, nhưng vì sao ăn Tây lại cảm thấy khác với ăn Ta?
 
Trước hết, ăn Tây bao giờ cũng có đồ uống, có lẽ khởi đầu do bánh mỳ vốn khô nên cần có chất lỏng đi kèm, và thực sự thì việc ăn có uống làm cho cái sự hợp vệ sinh được nâng cao?. Việc chọn đồ uống quan trọng cũng như chọn đồ ăn vậy. Có điều, cái sự uống trăm phần trăm là ít và ăn cùng uống là nhiều. Cái sự trăm phần trăm càng ít nữa, tối đa một hai lần trong bữa là cùng. Người Tây ăn chậm rãi nên họ đã rất ngạc nhiên khi khắc họa chân dung người Việt khi mới ra nước ngoài là: ăn nhanh, đi chậm, hay cười.
 
Tiếp đó, quan trọng hơn ở ăn Tây là sự bày biện bàn ăn. Điều phổ quát này bắt đầu từ bữa ăn thường ngày trong gia đình trở đi chứ đừng nói đến những khi có khách. Bộ đồ ăn sáng choang được bày biện tinh tươm để con mắt nhìn thấy sang trọng mà kích thích sự ngon miệng ( trong khi ăn Ta chủ yếu kích thích bằng mùi!). Mùi là quan trọng nhưng ở Tây trời lạnh, cửa thường đóng nên nếu mùi hành phi hay nước mắm chẳng hạn, mà bốc lên như thức ăn Ta thì có lẽ tây không chịu nổi. Sự trang trọng của đồ vật phục vụ sự ăn khiến người ta thấy quả là cái việc ăn mới chính yếu còn những thứ khác chẳng quan trọng.
 
Cuối cùng, đáng kể nhất, là việc ăn được cá nhân hóa cao độ: trên bộ đồ ăn của mình, bạn lấy bao nhiêu thức ăn cũng được, ăn hay bỏ món nào cũng tuỳ và ăn lâu đến mức nào nói chung cũng tùy nốt. Đương nhiên, ngồi vào bàn ăn bạn cần phải giao tiếp với những người cùng ăn, đây có khi là cái bắt buộc, nhưng sự giao tiếp đó là để bạn thêm hài lòng và, nhờ vậy, ăn thêm ngon miệng. Sự giao tiếp đó khá là thoải mái và không có những quy định cứng nhắc. Ngày xưa, có lẽ dưới thời phong kiến ở châu Âu trong giới quý tộc chắc cũng có những quy định chặt chẽ, nhưng 300 năm công nghiệp hóa đã giúp người phương Tây bỏ đi những ràng buộc và trả lại cho sự ăn cái chức năng làm ngon miệng của nó.
 
Rất dễ nhận ra, để phù hợp với xã hội công nghiệp hoá mà chúng ta đang rất muốn hướng tới, cũng như không muốn nằm ngoài xu thế toàn cầu hoá đang bao trùm thế giới, có thể thấy trong các bữa ăn, bữa cỗ, bữa tiệc và nhất là bữa ăn ngày tết của người Việt cần rất nhiều sự thay đổi và hình như cũng đang từng bước đổi thay cả về hình thức lẫn tư duy.
 

Phạm Bích San

Từ Khóa :