Xe tự lái: “người hùng” hay “kẻ ác”



Xe tự lái: “người hùng” hay “kẻ ác”

Lục Kiếm 5:0 17/2/2018

Xe tự lái (Xe tự trị) đang đến. Chúng là chủ đề nóng trên các phương tiện truyền thông như một cánh cổng bước vào tương lai. Nhưng có một vấn đề ít được nói đến trong các câu chuyện liên quan: sức khỏe con người sẽ thay đổi ra sao trong kỷ nguyên mới?

Người ta nói rằng xe tự lái an toàn hơn, vì 90% tai nạn giao thông là do lỗi của con người. Ảnh: Phys/shutterstock

Thông điệp công nghệ là: Nếu chúng ta có công nghệ, chúng ta phải dùng nó. Thông điệp kinh tế còn mạnh mẽ hơn. Nhiều nhà đầu tư đang đổ những con số khổng lồ vào chiếc xe “tự đi”. Chính phủ các nước muốn thận trọng một chút, nhưng họ không muốn bị bỏ lại phía sau.

Ai cũng biết xe tự lái là cái gì rồi: Những chiếc xe sẽ giải phóng tài xế để họ có thể làm việc khác. Chúng có thể giúp làm giảm tắc nghẽn vì không “biết” bon chen vô tội vạ hay lạng lách đánh võng như con người. Chúng cũng sẽ tạo ra những không gian kinh doanh lớn.

Nhưng có một vấn đề ít được đề cập: Ôtô có ba con đường chính ảnh hưởng đến sức khỏe con người, tất cả đều tiêu cực. Vậy xe tự lái có ảnh hưởng tích cực hơn không?

Xe hơi “giết người” như thế nào

Thứ nhất, tai nạn xe hơi đã giết chết khoảng 1,25 triệu người trên thế giới trong năm 2015. Những tuyên bố nói rằng xe tự lái sẽ “giết” ít hơn nom có vẻ đáng tin cậy, nhưng chưa được chứng minh.

Những cải tiến về an toàn sẽ phụ thuộc vào công nghệ trong xe hơi, hiện đang được phát triển và thử nghiệm. An toàn cũng phụ thuộc vào việc môi trường xung quanh được thiết kế như thế nào để những chiếc xe không “thật tình cờ và thật bất ngờ” va chạm nhau.

Thứ hai, ôtô “giết người” bằng cách tạo ra ô nhiễm. Ôtô động cơ đốt trong sản sinh ra khí ô nhiễm và các hạt có hại, chủ yếu gây bệnh về phổi. Các phương tiện giao thông cơ giới cũng là nguồn CO2 lớn của thế giới, gây ra biến đổi khí hậu.

Ảnh hưởng ô nhiễm của xe điện phụ thuộc vào nguồn điện họ sử dụng (và cả nguồn năng lượng dùng để làm nên chúng). Vì vậy, những lợi ích liên quan đến vấn đề ô nhiễm của xe tự lái phụ thuộc vào sự kết hợp giữa các loại xe chạy xăng dầu và động cơ điện.

Sự pha trộn này rất khó đoán và có thể khác biệt theo từng quốc gia. Ảnh hưởng ô nhiễm của xe tự lái cũng phụ thuộc vào việc họ đi nhiều hay ít hơn tổng số km hiện nay.

Thứ ba, ôtô “giết người” vì chúng ta ngồi trong xe, giảm các hoạt động thể chất hay sử dụng những phương tiện giao thông lành mạnh hơn, như đi bộ, xe đạp và cả phương tiện vận chuyển công cộng.

Ít hoạt động thể chất và ngồi quá nhiều góp phần vào các bệnh mãn tính đang giết chết nhiều người trên thế giới, như bệnh tim, đột quỵ, ung thư và tiểu đường.

Những chiếc xe tự lái sẽ không làm gì để giảm các hiệu ứng tiêu cực đó, trừ khi chúng được thiết kế để người ta giảm thời gian ngồi trong ôtô.

Một nghiên cứu ở Melbourne cho thấy 10% không gian giao thông dành cho xe cơ giới sang cho người đi bộ hoặc xe đạp thì có thể cải thiện sức khỏe cho 100.000 người (trừ vấn đề tai nạn, nhưng lý do chủ yếu vì người đi xe đạp không được bảo vệ khỏi ôtô, xe máy). Các nghiên cứu ở Boston, Copenhagen, Delhi, London và Sao Paulo cũng đưa ra kết luận tương tự.

Một trong những hàm ý của các phát hiện này là các nhà lập quy hoạch cho xe tự lái cần xem xét một cách rõ ràng hậu quả sức khỏe của chúng. Chấn thương do tai nạn và ô nhiễm không khí thường được xem xét, nhưng, người ta, vô tình hay có chủ đích, lại hay quên đi tác động đến hoạt động thể chất và bệnh mãn tính. Vì lẽ đó, chuyện lập quy hoạch giao thông không chỉ là trách nhiệm của các bộ, sở giao thông, mà còn cần sự nhập cuộc của cả các đơn vị y tế đưa ra câu hỏi và cần được trả lời thỏa đáng.

Chọn tương lai nào

Bức tranh thế giới tương lai với xe tự lái như thế nào đến nay vẫn chưa rõ ràng. Điều đó phụ thuộc vào các “họa sĩ” có liên quan. Hầu hết các “họa sĩ” ấy lại chỉ đang quan tâm làm sao để xe tự lái không va vào nhau và đụng vào người đi đường.

Các công ty ôtô và có liên quan đến ôtô, từ “ông lão” Ford, Mercedes-Benz đến những tay mới như Tesla, Amazon, chắc chắn sẽ lên tiếng nhằm tối đa hóa lợi nhuận và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi. Nhưng ai sẽ chịu trách nhiệm cho lợi ích công cộng?

Việc thiết kế các thành phố thích ứng với “xe hơi 2.0/3.0” đã cho thấy kết quả tồi tệ, một thảm họa kéo dài về sức khỏe và môi trường, khi các con đường được thiết kế để đáp ứng các mục tiêu vận chuyển, di chuyển càng nhanh càng tốt cho ôtô (và xe máy, ở một số nước) và khó chịu đối với người đi bộ và người đi xe đạp. Môi trường sống của con người đã bị thiết kế để phụ thuộc vào ôtô/xe máy, từ việc xây dựng nhà ở mật độ thấp hay lắt léo trong ngõ ngách, phân tán, rải rác các điểm đến và mạng lưới đường phố ngắt kết nối. Các chính sách thiết kế đô thị và sử dụng đất đã tạo nên môi trường này phổ biến trên toàn thế giới, gây ra các vấn đề về sức khỏe thể chất (bệnh mãn tính), tâm thần (căng thẳng) và xã hội (cô lập, tự kỷ, trầm cảm).

Nay, trong tầm nhìn thay đổi các quy hoạch thành phố ứng với sự thay đổi 4.0, có hai vấn đề liên quan đến sức khỏe.

Một tầm nhìn là mọi người sẽ tiếp tục sở hữu xe riêng, nhưng chúng tự lái. Những chiếc xe sẽ chở người chủ đến chỗ làm, rồi tự tìm chỗ đậu, hoặc về nhà, nằm trong garage, đến giờ lại đến cơ quan đón chủ về nhà.

Đây sẽ là một giấc mơ cho các công ty xe hơi, bởi mọi người sẽ tiếp tục mua xe ôtô và mua nhiều hơn, do xe sẽ bị hao mòn nhanh hơn vì phải làm nhiều việc (hãy cứ nhìn smartphone so với “điện thoại cục gạch” là đủ để hình dung). Nhưng kịch bản này sẽ khiến giao thông trở nên tồi tệ hơn và về cơ bản, cũng có hại cho sức khỏe chẳng kém gì xe hơi của các thế hệ trước.

Tầm nhìn thứ hai giả định rằng xe tự lái sẽ được xem như một phần của khái niệm rộng hơn về đô thị thời đại mới, trong đó tập trung vào việc di chuyển của con người thay vì xe. Trọng tâm sẽ là các chế độ hoạt động, với sự cải thiện đáng kể về tiếp cận giao thông công cộng, xe chia sẻ được điều khiển bởi các công ty.

Theo mô hình này, sẽ ít xe hơn, nhu cầu đỗ xe giảm đáng kể. Những bãi đỗ xe khổng lồ hôm nay có thể chuyển thành làn đường rộng rãi hơn, đường cho xe đạp thênh thang hơn hay các công viên chạy “hình ống” dọc đường. Chúng cũng có thể trở thành mảnh đất cho việc mở rộng đất đai cho nhà ở giá rẻ. Các thành phố sẽ có lợi nhờ nguồn thu thuế, cho phép họ đầu tư trở lại giao thông công cộng (giả sử thu chi minh bạch). Mọi người sẽ được hưởng lợi nhờ tránh những khoản chi phí khổng lồ cho việc sở hữu một chiếc xe ôtô.

Có thể ví von như con dao sắc bén. Nếu cầm đúng đầu, nó giúp tạo ra những món ăn thơm ngon. Nếu cầm sai, nó gây ra tổn thương lớn. Điều quan trọng ai quyết định và tiêu chuẩn thành công là gì. Nhưng dù là gì, thì điều quan trọng trong công tác quy hoạch là đều phải hướng tới cải tạo cuộc sống cho số đông, chứ không phải để tối đa hóa lợi nhuận.

 


Lục Kiếm

Theo The Conversation