Những lời nói dối kinh điển: Điểm chung giữa kẻ lắm tiền án và nhà từ thiện đáng kính



Những lời nói dối kinh điển: Điểm chung giữa kẻ lắm tiền án và nhà từ thiện đáng kính

Lục Kiếm 13:57 27/3/2015

Không có anh hùng, chỉ có kẻ lừa đảo và những con người khốn khổ. Sáu năm trước, Bernie Madoff đã bị kết án 150 năm tù giam cho hành vi gian lận lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ. Đến tận bây giờ, mới chỉ có một vài nạn nhân được đền bù một ít thiệt hại.

Với tư cách là một chuyên gia tài chính có uy tín (ít nhất là đến lúc trò gian lận bị phanh phui), Madoff đã thuyết phục hàng ngàn nhà đầu tư bàn giao tiền tiết kiệm, hứa hẹn lợi nhuận đáng mơ ước. Nhưng cái nhìn lấp lánh của các nhà đầu tư chỉ được duy trì đến tháng 12/2008, khi Madoff đứng trước vành móng ngựa và bị phán hình phạt nặng nề cho 11 tội danh, bao gồm gian lận, rửa tiền, khai man, trộm cắp.
 
Madoff đã làm gì để có thể móc 65 tỷ USD ra khỏi túi các nhà đầu tư mà không bị phát hiện trong nhiều thập kỷ? Câu chuyện còn phải kéo về trước đó nhiều năm nữa, với một tay tay đại bịp khác có tên là Charles Ponzi.
 
Những con tem đã thay đổi lịch sử tài chính như thế nào?
 
Charles Ponzi khởi nghiệp từ 2,5 USD, trở thành triệu phú, sống như một đế vương, và kết thúc cuộc đời với 75 USD - đủ để thanh toán chí phí mai táng. Tên tuổi của ông gắn liền với một trong những trò lừa đảo kinh hoàng nhất phố Wall. Nhờ Ponzi, người ta không còn biết đâu là đầu cơ và lừa đảo nữa, dù hai từ này đều chẳng có ý nghĩa tốt đẹp gì cho lắm.
 
Mô hình Ponzi trứ danh xuất phát từ… những con tem bưu chính. Từ năm 1906, thế giới áp dụng cơ chế chuyển đổi phiếu bưu chính trả tiền trước. Chúng được bán ra ở nước này và có thể đổi thành tem thư ở nước khác. Thực tế, những con tem này không phải tiền, nhưng nếu bán được thì có thể ăn chênh lệch giá. Ponzi quyết định kiếm tiền bằng cách này, nhưng không đủ vốn, thế là đi mời gọi các nhà đầu tư nhảy vào cuộc chơi với mình.
 
Mô hình Ponzi vẽ ra lợi nhuận thật cao để huy động tiền từ các nhà đầu tư, rồi trả lãi cho nhà đầu tư bằng chính đồng tiền đó, hoặc lấy tiền của nhà đầu tư đến sau trả cho nhà đầu tư đến trước. Cá nhân hoặc tổ chức điều khiển mô hình Ponzi chi phối toàn bộ nguồn tiền và “ăn” phần chênh lệch. Các “chiến lược đầu tư” chỉ được nhắc đến một cách mơ hồ, chung chung, thậm chí không tiết lộ gì cả với lý do đảm bảo “bí mật kinh doanh”. 
 
Với phương thức lừa đảo này, tay di dân gốc Italia Charles Ponzi từng vào tù ra tội nhiều lần chỉ trong vòng 2 năm (1919-1920) đã huy động được số tiền khổng lồ thời bấy giờ là 15 triệu USD.
 
 
Thực ra, không phải Ponzi là người nghĩ ra cách kiếm tiền này. Nhà văn Charles Dickens đã từng mô tả một trò tương tự đánh vào lòng tham và sự liều lĩnh của con người trong “Cuộc đời và những chuyến phiêu lưu của Martin Chuzzlewit” năm 1844. Nhưng phải qua tay Ponzi, trò lừa đảo “dùng cái sau trả cho cái trước” này mới thực sự làm náo loạn cả thế giới.
 
Tuy nhiên, mô hình Ponzi cũng không bền vững. Nó có thể sụp đổ với ba lý do: Đầu tiên là khó kiếm nhà đầu tư mới, không có người mới sẽ không có gì để đưa cho người trước đó; thứ hai là nhà đầu tư trong guồng quay muốn rút tiền và đòi lợi nhuận của họ; và thứ ba là những tay điều hành “dây” này cảm thấy đã đến lúc “chuồn thẳng”.
 
Ponzi duy trì được hai năm thì bị phát hiện, ngồi tù một thời gian rồi rồi bị trục xuất về Italia vào năm 1934, trở thành kẻ túng quẫn và chết năm 1949 tại Brazil, với nắm xương tàn nằm giữa vô số ngôi mộ nghèo khổ khác.
 
“Trò” giỏi hơn “thầy”
 
Ponzi chỉ hoành hành được hai năm, Bernard Lawrence Madoff đã chơi được lâu với số tiền lớn đến mức Ponzi sống lại cũng phải chào thua.
 
Một lý do khiến Madoff Madoff có thể tự do đi lại dưới radar của cơ quan giám sát (bất chấp đã bắt đầu có nghi ngờ nổi lên về sự tái xuất hiện của mô hình Ponzi gửi đến cơ quan giám sát chứng khoán SEC) do rất thạo những hoạt động cũng như chỗ lỏng lẻo của giới tài chính. Khác với Ponzi lắm tiền án tiền sự, Madoff đã xây dựng nên một quý ngài đáng kính, một doanh nhân tài giỏi, một người thân thiết với các chính khách nhưng cũng rất hào phóng với hoạt động từ thiện. Ai có thể ngờ rằng một người từng là Chủ tịch Sàn giao dịch chứng khoán NASDAQ, từng ngồi trên ghế của Hiệp hội Quốc gia Các nhà môi giới chứng khoán, từng tư vấn cho Ủy ban Chứng khoán và Hối đoái SEC, lại có thể là một kẻ chơi trò Ponzi nhuần nhuyễn đến vậy.
 
 
Tuy nhiên, như đã nói ở trên, mô hình Ponzi có ba điểm yếu chết người. Đường dây của “bố già” Madoff cuối cùng cũng rơi vào điểm chết thứ hai và có thêm điểm một “gia cố”. Mọi chuyện bắt đầu xấu đi sau khi khách hàng đòi tổng cộng 7 tỷ USD lợi nhuận. Không may cho Madoff, việc mời gọi nhà đầu tư mới không đủ ứng đối cho các nhà đầu tư cũ, lúc đó ông này chỉ có trong tay 200-300 triệu USD. Vậy là trò lừa đảo bị vỡ lở.
 
Ngoài Madoff, còn một số đường dây Ponzi khác trong lịch sử như Allen Stanford đã “khoắng” 8 tỷ USD và Tom Petters câu trộm 3,7 tỷ USD. Nhưng xét về quy mô, chưa từng có ai có thể qua mặt được Madoff, ít nhất là tính trong những vụ đã bị phát hiện tính cho đến hôm nay.
 
Ngảy 11/12/2008, Madoff bị Cục Điều tra liên bang Hoa Kỳ bắt giữ với cáo buộc gian lận tài chính. Với những thiệt hại mà đến nay vẫn chưa thể giải quyết hết, án tù 150 năm cũng chỉ như một sự trừng phạt biểu tượng trong giới tài chính vẫn còn lắm khuất tất này. Mãi đến tháng 10/2011, các nạn nhân của Madoff mới bắt đầu nhận được bồi thường với tỷ lệ khoảng 4,6 xu cho 1 đồng đầu tư, nhưng đã có ít nhất 8 nạn nhân chết không nhắm mắt trước khi cầm được tấm séc trong tay (mà cho dù có cầm được thì họ đã mất 54% số tiền của mình còn đâu, chưa kể đến lạm phát).
 
Trước hôm bị bắt, Madoff đã thú nhận với vợ con rằng cả đời ông chỉ có một lời nối dối lớn: Công ty Madoff chỉ là vỏ bọc cho mô hình Ponzi khổng lồ. Chẳng ai có thể kiểm chứng được lời nói “sám hối” này, nhưng các nhà đầu tư đã có bài học đáng nhớ. Tuy nhiên, lòng tham, sự mạo hiểm, sự “ngây thơ đột xuất” vẫn đủ khiến các tay chơi trò đầu tư, từ người nghiệp dư đến kẻ chuyên nghiệp, đặt niềm tin vào những rủi ro khó lường. Ngày nay, các môn đồ của Ponzi và Madoff còn có những ai, vay mới trả cũ tạo ra những đồng tiền ma lực đã có những biến thể như thế nào, chúng ta sẽ không thể biết được cho đến khi đường dây bị một trong các điểm chí tử chặt đứt. Như Charles Kindleberger đã từng viết: Sẽ luôn có con cừu bị xén lông.
 
Sau khi vào tù, Madoff đã làm công việc lau dọn và được trả lương 40 USD/tháng. Ông cũng chơi với một số nhân vật máu mặt trong tù. Cuộc sống không tệ lắm. Dù chịu án 150 năm tù, cái chết của Mark - người con trai cả Madoff đã tự tử vào năm thứ hai sau khi cha mình vào tù - có lẽ mới thực sự là hình phạt nặng nề nhất dành cho trùm lừa đảo phố Wall.
 
 
 
 

Lục Kiếm

Từ Khóa :