Nhà truyền giáo phương Tây nói về Tôn giáo, tín ngưỡng tộc Việt

Nhà truyền giáo phương Tây nói về Tôn giáo, tín ngưỡng tộc Việt

Phạm Trang 10:26 11/4/2017

Với hơn 30 năm sinh sống tại miền Bắc Việt Nam thế kỷ XVIII, giáo sĩ Adriano di St. Thecla đã có những ghi chép hết sức chân thực về tình hình phát triển của tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam dưới thời nhà Nguyễn.

Sau hơn 200 năm biến mất khỏi lịch sử nhân loại, những khảo luận của nhà truyền giáo phương Tây được phục dựng thành cuốn sách “Tôn giáo và tín ngưỡng Việt Nam thế kỷ XVIII”, soi chiếu cả một thời kỳ đầy biến động của lịch sử Việt Nam. Sự kiện ra mắt sách diễn ra vào ngày 8/4/2017 với sự tham gia của tiến sĩ Võ Minh Tuấn, Tiến sĩ Trần Trọng Dương tại Công viên Thống Nhất, Hà Nội đã thu hút đông đảo sự quan tâm và tham gia của những người tìm hiểu về lịch sử.

Âm hưởng lịch sử của cả một thời đại

Theo tiến sĩ Võ Minh Tuấn cuốn sách của giáo sĩ Adriano di St. Thecla về tôn giáo và tín ngưỡng của Việt Nam đã chuyền tải cho người xem âm hưởng từ thời kỳ “rừng rậm”, hoang sơ đến thời kỳ văn minh đô thị như ngày nay. Cuốn sách được viết bằng chữ Latin từ rất lâu đời nhưng lại truyền tải những vấn đề vô cùng gần gũi với người Việt. Đó là tiếng vọng từ một không gian xa xưa, nơi mà các giáo sĩ phương Tây muốn truyền đạo phải lẩn trốn trước sự truy quét quyết liệt của triều đình nhà Nguyễn. Tiến sĩ Võ Minh Tuấn cũng chia sẻ, ngay khi tiếp nhận bản thảo, anh đã từng băn khoăn về việc cuốn sách này liệu có hấp dẫn với độc giả hay không, ngay khi đọc lại lần thứ hai, anh đã có niềm tin chắc chắn đây sẽ là cuốn sách thu hút được sự quan tâm của không chỉ những người nghiên cứu, mà còn với cả những độc giả muốn tìm hiểu về văn hóa Việt Nam.

Tiến sĩ Trần Trọng Dương đánh giá cuốn sách của Adriano di St. Thecla là một cuốn sử liệu rất quý. Cuốn sách được ghi chép dưới sự quan sát của một giáo sĩ phương Tây sống ở Đàng ngoài cách đây 250 năm. Trong quá trình đó, ông sống và sinh hoạt cùng những người dân bản địa, đồng thời, tham dự vào hầu hết những nghi lễ của người Việt. Đứng trên vị thế của một nhà truyền giáo, Adriano di St. Thecla đã miêu tả khung cảnh của tất cả các giáo phái chính của người Việt thế kỷ  XVIII bằng phương pháp khảo tả dân tộc học. Cuốn sách được ông viết dưới thời kỳ mà tòa thánh Vantican đã chấm dứt giai đoạn hồn hòa tôn giáo. Lúc bấy giờ, Giáo hội sẵn sàng trục xuất các giáo sĩ sử dụng các thuật ngữ của tôn giáo khác trong quá trình truyền đạo ở bất cứ nơi đâu. Tuy nhiên, Adriano di St. Thecla đã không đứng trên quan điểm của thần học mà tìm cách “lách luật” bằng cách mô tả dân tộc học. Sau khi gửi về giáo hội ở Châu Âu, cuốn sách không được tòa thánh Vantican chấp nhận, chính điều đó đã khiến nó bị biến mất khỏi đời sống văn hóa nhân loại trong suốt một khoảng thời gian rất dài.

Cuốn sách “Tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam thế kỷ XVIII soi chiếu toàn bộ tôn giáo của Việt Nam thời kỳ bất giờ bao gồm cả Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và các thực hành tín ngưỡng có nguồn gốc bản địa. Bản dịch tại Việt Nam của cuốn sách sẽ giúp độc giả giải mã toàn bộ những hoạt động và thực hành tín ngưỡng ở Việt Nam thế kỷ XVIII..

Một cuốn khảo cứu đặc biệt về văn hóa Việt Nam

Tiến sĩ Võ Minh Tuấn cho rằng, cuốn sách của nhà truyền giáo phương Tây có rất nhiều điểm mới và đặc sắc so với các nghiên cứu khác về văn hóa Việt Nam từ trước đó. Nó không chỉ tái hiện lại văn hóa người Việt trong suốt một chiều dài lịch sử, mà qua đó còn phản chiếu tâm lý của cả một dân tộc. Cuốn sách đưa người đọc trở về thế kỷ XVIII, một thời kỳ lịch sử mà Việt Nam tương đối biệt lập trước khi có sự hiện diện của người Pháp ở khu vực này. Việc luận về các giáo phái ở Việt Nam cũng hé lộ một âm hưởng của Việt Nam đang chìm trong nhiễu loạn với những sự khủng hoảng tâm lý, văn hóa, phải hứng chịu rất nhiều các yếu tố ngoại lai đến từ Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và sau này là Pháp.  Chính vì thế, cuốn sách của nhà truyền giáo phương Tây không chỉ nói về tôn giáo của Việt Nam mà nó còn là tấm gương phản chiếu một thời kỳ lịch sử đầy biến động, để rồi dẫn đến một biến động to lớn nhất, là nguồn gốc của 100 năm nô lệ dưới ách thống trị của chủ nghĩa thực dân.

Cuốn sách cũng là nguồn cung cấp các dữ liệu quý giá cho lịch sử. Trong đó, có các thông tin đặc biệt về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của tộc Việt. Theo đánh giá của Adriano di St. Thecla, tục thờ cúng tổ tiên đã từng là một tôn giáo của người Việt. Trong quá trình thờ cúng, người Việt không chỉ thờ thịt con vật đã được nấu mà còn dâng lên bàn thờ gia tiên cả tiết, lông của con vật hiến tế. Có thể thấy, ngay từ thời xa xưa, các tín ngưỡng của dân tộc Việt đã từng có điểm tương đồng với Kito giáo cho dù thời kỳ đó người Việt không hề có sự giao lưu với bên ngoài.

Những ghi chép về tục hiến tế của người Việt cũng phô bày cả một tình hình chính trị bất ổn của Việt Nam ở thế kỷ XVIII, Chúa ở đàng ngoài luôn luôn được phần hiến tế nhiều hơn so với vua. Điều này tương đồng với thời kỳ lịch sử được ghi chép trong các cuốn nghiên cứu về lịch sử khác. Trong đó, vua là bù nhìn, chúa mới là đỉnh cao. Các lễ hội thề được mở rộng nhiều hơn so với các ghi chép trước đó. Tại lễ hội, vua là người làm lễ, thề với trời đất. Chồng thề với vợ, vợ thề với chồng, các quan lớn, quan nhỏ thờ chung với Chúa. Ghi chép đầy đủ và độc đáo hơn so với các nghiên cứu khác đã hé lộ thời kỳ lịch sử bát nháo, nơi mà quyền lực của vua bị áp chế bỏi quyền lực của chúa.

Những ghi chép của giáo sĩ Adriano di St. Thecla được giới nghiên cứu Việt Nam đánh giá cao, coi đây là một trong những tư liệu quý góp phần phục dựng lại đời sống xã hội của Việt Nam hàng trăm năm trước.

Adriano di Santa Thecla (1667 – 1765) là một thành viên đầy nghị lực và gan dạ của một dòng tu theo thuyết nguyên sơ có lòng tự hào mãnh liệt, Dòng Augustine Chân đất (Không đi giày dép); những nỗ lực nhọc nhằn của ông khi sống chung với những người mà chúng ta gọi là người Việt, nhưng được ông gọi là “Ngươi đàng ngoài”, đã tạo ra một khả luận về tín ngưỡng phổ biến và nghi lễ  dân gian, rồi tình cờ được Olagar Dror – một nhà sử học về Việt Nam thời phong kiến phát hiện ra khi đang theo đuổi đề tài nghiên cứu về tín ngưỡng bản địa tại thư khố Hội truyền giáo Hải ngoại.

Các tôn giáo ở Đàng Ngoài thời bấy giờ: Khổng giáo, Đạo giáo, Phật giáo cho tới các tín ngưỡng dân gian như thờ Mẫu... sẽ được mô tả, phân tích cặn kẽ, có so sánh với hiện nay để thấy được quá trình phát triển cũng như chuyển biến của các tôn giáo, tín ngưỡng này trong dòng chảy lịch sử xã hội của Việt Nam suốt ba thế kỷ qua.

Xem thêm

Kiễng: Lại minh oan cho tín ngưỡng thờ Mẫu

UNESCO công nhận đạo Mẫu là di sản văn hóa phi vật thể

Hầu đồng - Nỗi lo lớn sau khi được nâng tầm di sản


Phạm Trang

Từ Khóa :