Skip to main content

Nỗi trăn trở của thương mại điện tử Việt Nam

Nỗi trăn trở của thương mại điện tử Việt Nam

Việt Nam đang cho thấy là mảnh đất đầy hứa hẹn cho thương mại điện tử, song cũng có rủi ro từ một nền văn hóa còn “quan ngại” trước cách thức mua hàng hiện đại này.

Để hình dung về thương mại điện tử Việt Nam, hãy xem xét câu chuyện về một người tiêu dùng mua hàng trực tuyến. Chị Lan, nhân viên văn phòng, bật lên trang web yêu thích, chọn sản phẩm và đi đến bước xác nhận thông tin thanh toán. Thông thường, chị tùy chọn thanh toán khi nhận hàng (hay được gọi là COD) nhằm tránh đối phó với mô hình thanh toán phức tạp. Sẽ có cuộc gọi từ công ty để xác nhận lại đơn hàng và thời gian giao hàng. Nhanh thì một ngày, thường thì ba, bốn ngày (nếu công ty đó có kho ở địa phương đó), có thể mất đến một tuần, thậm chí hai tuần.
 
Hoặc một cách thức khác: Đến cửa hàng xem và chọn sản phẩm ưng ý. Rồi về nhà, lên trang web của cửa hàng và đặt mua. Bởi để khuyến khích mua hàng online, nhiều đơn vị giảm giá cho những người mua hàng trực tuyến. Nếu gần cửa hàng, sản phẩm được giao trong vòng một tiếng đến vài tiếng. Đây là một dạng của bán hàng đa kênh, sự kết hợp giữa cửa hàng thực và phương thức mua hàng trực tuyến.
 
Có hoạt động, có sự phát triển nhưng còn lộn xộn, đó là bức tranh chung về thương mại điện tử Việt Nam được đưa ra trong khuôn khổ Diễn đàn Bán lẻ năm 2016 được tổ chức vào ngày 8/12/2016 ở Hà Nội.
 
Nếu nhìn vào chặng đường phát triển của thương mại điện tử Việt Nam có thể thấy những điểm đáng lưu ý.
 
Điều dễ nhận thấy nhất là thị trường bán lẻ Việt Nam đang lao vào thương mại điện tử với cả sự tấn công dồn dập của thương hiệu nội lẫn ngoại, từ những người bán nhỏ lẻ như chủ một cửa hàng đến các tập đoàn lớn. Theo Cục Thương mại Điện tử và Công nghệ thông tin (Bộ Công Thương), ước tính thương mại điện tử Việt Nam đạt doanh thu hơn 4 tỷ USD (2015), tăng 37% so với năm 2014, theo. Theo ông Nguyễn Thanh Hưng, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam (VECOM), nếu duy trì được tốc độ phát triển 20%/năm, thì đến năm 2020, thị trường có thể đạt giá trị 20 tỷ USD. Hiện có 600.000 doanh nghiệp có pháp nhân, nhưng thực tế có 2,4 triệu đơn vị đang kinh doanh bán lẻ dịch vụ, có 400.000 đơn vị đã kinh doanh qua hình thức online.
 
Ông Nguyễn Thanh Hưng, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam (VECOM)
 
Thương mại điện tử ở Việt Nam được đánh giá là tiềm năng và thu hút một lượng lớn đầu tư. Theo bà Đinh Thị Mỹ Loan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, Việt Nam là nước có kết nối di động cao với 55% sử dụng smartphone và Google APAC dự báo đến năm 2020, cứ 10 người sẽ có 8 người dùng điện thoại di động. 70% lên mạng tìm thông tin trước khi ra quyết định mua sắm. 82% người dùng vào điện thoại để quyết định mua gì ngay trong cửa hàng. Còn báo cáo của Nielsen cho thấy: 92% người sử dụng Internet tại Hà Nội và TP.HCM mua sắm trực tuyến. Nhiều doanh nghiệp trước đây không tham gia thì bây giờ cũng muốn một miếng bánh. Các doanh nghiệp trong nước kỳ vọng vào lợi thế sân nhà sẽ mang lại kết quả khả quan.
 
Nhưng trong triển vọng đó có những điểm còn phải suy ngẫm.
 
Thứ nhất, môi trường phát triển nhanh nhưng xuất phát điểm thấp. Theo ông Nguyễn Thanh Hưng, về cơ bản, kể từ khi mới bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam vào cuối thập niên 90, thương mại điện tử phát triển rất nhanh chóng và có những thành tựu nhất định. Tuy nhiên, bình tĩnh nhìn lại, thực tế mới chỉ ở dạng phổ cập. Tức là ai cũng ngó nghiêng một chút, thử kinh doanh một chút, nên quy mô giao dịch trực tuyến nhỏ. Những cái tên nổi bật thời Internet mới du nhập nay hầu như đã không thấy bóng dáng đâu nữa. Doanh số ngày mua sắm trực tuyến doanh dù gấp đôi năm ngoái, nhưng cũng chỉ như dấu phẩy của thị trường bán lẻ nói chung. VECOM dự báo, giá trị thị trường thương mại điện tử đến năm 2020 có thể đạt 1,8 tỷ USD, với tỷ lệ tăng trưởng hàng năm 40%. Đáng buồn là, 1,8 tỷ USD này chủ yếu không đi vào túi người Việt Nam mà chạy ra nước ngoài.
 
 
Thứ hai, văn hóa tiêu dùng. Người tiêu dùng đang lo lắng về những vi phạm trong việc thực hiện thanh toán trực tuyến - vốn cũng không phổ biến và người dân chủ yếu sử dụng tiền mặt. VECOM ước tính 80-90% người tiêu dùng đặt mua hàng trực tuyến song lại chọn phương thức thanh toán sau khi nhận hàng. Điều này gây rủi ro rất lớn cho nhà bán lẻ, với tỷ lệ trả lại hàng lên tới 30%. Một số nền tảng thương mại điện tử thành lập thậm chí chưa phát triển ứng dụng di động riêng của họ, hoặc nếu có thì trải nghiệm lại chưa đủ thỏa mãn.
 
Thứ ba, hệ thống hạ tầng về cơ bản đã hình thành nhưng gây tranh cãi. Logistic kém phát triển khiến cho việc triển khai thương mại điện tử không hề dễ dàng. Bởi bán hàng trực tuyến chỉ có thể thực sự phát triển khi khâu “hoàn tất đơn hàng” (ta hay gọi đơn giản là “chuyển phát”) mang lại trải nghiệm tốt đẹp cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, trong khi nhiều công ty trên thế giới đã phát triển được hệ thống giao hàng nhanh chỉ tính bằng giờ, thì ở Việt Nam, việc nhận hàng sau vài ngày đặt là chuyện bình thường, thậm chí hai tuần, một tháng. Hay trong lúc thế giới đã bắt đầu phát triển công nghệ xe tự động và thiết bị bay không người lái để thực hiện chuyển phát thì Việt Nam có thể còn phải chờ rất lâu nữa mới có thể triển khai, bởi hệ thống giao thông lộn xộn và mạng lưới dây rợ lằng nhằng.
 
Ảnh: BGR
 
Hạ tầng cũng không chỉ hiểu là cơ sở vật chất kết nối, mà cả các điều kiện tạo cho môi trường kết nối như luật pháp. Giới startup Việt hoang mang khi lo ngại Điều 292 Bộ luật hình sự sửa đổi năm 2015 có thể hình sự hóa vi phạm mà các nhà phát triển công nghệ vướng phải. Điều đó khiến nhiều nhà sáng lập mang dự án từ Việt Nam sang các nước khác để tránh những vướng mắc về pháp lý. Chẳng hạn người sáng lập startup Higgs Valley đã sang Singapore đăng ký thay vì Việt Nam.
 
Với những lý do như vậy, các công ty thương mại điện tử của Việt Nam có một hiệu suất kinh doanh hỗn hợp. Thị trường phân mảnh đã dẫn đến những thương hiệu tìm cách thoát hiểm. Chẳng hạn, tháng 5/2016, Tập đoàn Zalora công bố hoàn tất việc bán Zalora Việt Nam cho Công ty Thương mại Nguyễn Kim với lý do cắt giảm chi phí, và tập trung vào các quốc gia “gần sinh lời”, trong khi Việt Nam không nằm trong danh sách đó. Website giao đồ ăn Foodpanda đã ngừng hoạt động sau khi gặp khó khăn trong nhiều tháng và đã được bán cho Vietnammm.
 
Nhưng những tên tuổi này ra đi chủ yếu do làm thất vọng nhà đầu tư với giá cổ phiếu, chứ không hẳn là thiếu tự tin với marketing trực tuyến. Nhiều người khác sẵn sàng lấp chỗ trống đó. Nổi bật là Alibaba nhảy vào sở hữu Lazada, hay Nguyễn Kim tự tin sánh bước với Zalora.
 
Varun Mittal, chuyên gia phân tích marketing của helloPay, một chi nhánh trực tuyến của Lazada, chỉ ra thực tế: Nhiều công ty đốt tiền như mớ giấy lộn. Ai cũng hiểu muốn phát triển cần đầu tư. Nhưng đầu tư là gì mới quan trọng. Đầu tư không chỉ là khái niệm về tiền bạc mà là chiến lược và con người: Có thực bạn đang xây dựng không? Bạn nhìn bao xa và bao lâu rồi? Bạn tìm kiếm tăng trưởng hay chỉ là hộp to ruột rỗng?
 
Bà Đinh Thị Mỹ Loan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam
 
Do đó, tại buổi Hội thảo, bà Đinh Thị Mỹ Loan cho rằng: “Mô hình đa kênh có ý nghĩa then chốt trong việc tiếp cận, gắn kết khách hàng trong thời đại mới.” Đó cũng là xu hướng chung của thế giới, nhưng nó cũng giải quyết nhiều vấn đề trong văn hóa mua sắm - tiêu dùng của người Việt:
Một cửa hàng thực giúp các thương hiệu tạo cảm giác an toàn cho người tiêu dùng; Giải quyết vấn đề thanh toán ở một đất nước mà hầu hết khách hàng trả bằng tiền mặt và sử dụng thẻ tín dụng thấp; Khách hàng không phải chờ gần nhà hay văn phòng để nhận hàng, mà có thể đến cửa hàng để nhận gói hàng.
 
Xem thêm: