Không gian Tết cổ truyền của đồng bằng Bắc Bộ “sống dậy” giữa lòng Hà Nội



Không gian Tết cổ truyền của đồng bằng Bắc Bộ “sống dậy” giữa lòng Hà Nội

Minh Phương 19:26 21/1/2017

Trong những ngày giáp Tết Đinh Dậu 2017, khi đến Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ (50 Đào Duy Từ, Hà Nội), người dân và du khách sẽ được đắm chìm trong không gian vừa mộc mạc, dân dã vừa sung túc, đầm ấm của làng quê đồng bằng Bắc Bộ vào dịp Tết cổ truyền. Đây là một trong số các hoạt động thuộc chương trình “Tết Việt” do Ban quản lý phố cổ Hà Nội tổ chức nhằm mang đến công chúng những cảm nhận cụ thể, rõ nét hơn về cách đón Tết của người Việt xưa kia.

Từ xưa đến nay, Tết cổ truyền luôn là dịp lễ trọng đại và được mong đợi nhất của người Việt. Tết là dịp đoàn tụ, sum họp gia đình, là thời gian để mọi người vui chơi, nghỉ ngơi sau một năm làm việc vất vả. Không đơn thuần là một kỳ nghỉ lễ dài ngày, đón Tết cổ truyền còn là cách thế hệ sau thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ đến các thế hệ đi trước.

Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức - chịu trách nhiệm chính trong việc sắp đặt không gian Tết cổ truyền của một gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ - cho biết: “Tết là một ngày chuyển năm, vừa để tổng kết lại năm cũ vừa có tính chất trông đợi và hy vọng và sự mới mẻ, may mắn. Tết có ý nghĩa rất hay, giống như đặt ra một dấu mốc để nhìn lại quá khứ và vạch ra hướng đi trong tương lai”. Cũng theo ông, nếu không có Tết thời gian cứ trôi đi một cách đều đặn như thế và không có gì khác biệt so với thời gian khác trong năm.

Những đứa trẻ hào hứng khi tìm hiểu về không khí Tết Nguyên đán xưa kia

Giếng nước, máy quạt thóc và vại nước bên hiên nhà là hình ảnh quen thuộc của nhiều thế hệ người sống ở làng quê Việt

Không gian Tết cổ truyền của một gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ xưa được tái hiện một cách chân thực, sinh động sẽ giúp công chúng nhận được những khác biệt giữa Tết xưa và nay cũng như những nét đẹp trong văn hóa đón Tết vẫn được lưu truyền, tiếp nối ở hiện tại. Tết xưa và Tết nay đều có cây đào, mâm ngũ quả đặt trang trọng trên bàn thờ, cặp bánh chưng xanh cùng không khí háo hức, rộn ràng trước thềm năm mới.

Phòng khách của một gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ xưa được trang hoàng khi đón Tết

Một góc phòng khách

Điểm khác biệt lớn nhất là thú chơi tranh, chơi chữ, treo câu đối đỏ ngày Tết Nguyên đán thì nay ít nhà còn giữ gìn, thực hiện. Nhắc tới truyền thống đón Tết Nguyên đán ở đồng bằng Bắc Bộ không thể không nói đến thú chơi chữ, chơi tranh.

Ngày Tết xưa, trong nhà không thể thiếu bức tranh dân gian Hàng Trống hay Đông Hồ

Cứ mỗi dịp Tết đến Xuân về, người Việt lại có tục đến nhà ông đồ, ông nghè, ông cử trong vùng xin chữ về treo trong nhà thay cho lời nguyện cầu, mong muốn trong năm mới như: con cái học hành thi cử thành đạt, tu tâm sửa tính, học nếp ăn, nếp ở. Ngày nay, người ta vẫn giữ nếp ấy. Riêng tranh dân gian, dòng tranh được ưa chuộng nhất là tranh Đông Hồ với những hình ảnh dân dã, gần gũi với người nông dân và nền văn hóa bắt nguồn từ nông nghiệp lúa nước. Kế đến là tranh Kim Hoàng dành cho tầng lớp thị dân với những nét vẽ tinh tế, tỉ mỉ. Xa xỉ hơn thì dùng tranh Hàng Trống.

Ban thờ gia tiên được lau chùi sạch sẽ, trang trí đẹp mắt vào ngày Tết cổ truyền

Theo họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức, những điểm nhỏ nhặt như cách bày ban thờ, sắp mâm ngũ quả cũng đã thay đổi từ xưa tới nay. Ông nói: Trong cách thờ cúng của người Việt xưa và nay đều không đặt nặng vấn đề hình thức, cái tâm là chính. Tức là có thế nào, cái gì được cho là quý giá, đẹp và tốt nhất thì người ta dùng bày trên ban thờ. Xã hội càng phát triển thì người ta càng bày nhiều vật dụng, đồ lễ hơn. Vì quan điểm thẩm mỹ đã khác nên có những ban thờ cúng giao thừa được bày đẹp nhưng không cân xứng, ngay ngắn. Họ có thể bố cục cái này cao, cái kia thấp một chút hoặc chỗ này đậm, chỗ kia rực lên.

Ban thờ xưa được bày biện đối xứng, cân bằng tạo sự uy nghiêm

“Người Việt xưa bày ban thờ khá cân đối, mọi thứ được bày biện một cách hài hòa, đăng đối với nhau. Sự cân đối trên ban thờ tạo cho người ta sự yên tâm, vững chãi và ít nhất cũng tạo ra sự uy nghiêm nhất định. Ví dụ ở giữa là cái ngai, trên đặt bài vị gia tiên, trước có bát hương và một khay giá đài. Hai bên tỏa ra có đôi lọ hoa, đôi chân nến, đôi chân đèn tạo nên thế cân bằng. Bên cạnh còn có hoành phi, câu đối, cửa võng là những lời răn dạy mang tính giáo dục cao, nhắc người ta sống có đạo đức”.

Ngày Tết cổ truyền ở các miền quê Bắc Bộ có vô vàn điều thú vị, đặc biệt là trong ẩm thực Tết. Mâm cơm Tết của người miền Bắc thời nào cũng không thể thiếu bánh chưng xanh, dưa hành muối, thịt gà luộc, nem rán, giò lụa, canh măng, miến nấu lòng gà... Những món ăn này đã trở thành “quốc hồn quốc túy” mỗi dịp Tết về. Đồ ăn tiếp khách khi đến chơi nhà thường là các món bánh trái, mứt kẹo, ô mai...

Hình ảnh cả gia đình ngồi quây quần gói bánh rồi lại vui quanh bếp lửa nấu nồi bánh là hình ảnh thân thương trong kí ức những người sống xa nhà, xa quê hương.

Những hình ảnh đời thường của Tết Việt hàng chục năm về trước

Nông cụ được treo ngoài vách bếp, bên trong mọi người xúm lại gói bánh chưng chuẩn bị đón Tết Nguyên đán

Một gian bếp khác. Ở khu vực nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, nhà được xây theo kiểu 3 gian 2 trái.

Qua thời gian, các lễ nghi ngày Tết có đôi chút thay đổi nhưng những phong tục, lễ nghi quan trọng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ thì dường như vẫn được tiếp nối, duy trì chẳng có sự khác biệt. Họ vẫn dựng cây nêu trong nhà ngày Tết, làm mâm cơm tiễn ông Công ông Táo về trời, cúng tất niên, cúng giao thừa, xông đất, mừng tuổi, đi lễ chùa xin lộc.

Đối với người Việt đông vui nhất, nhộn nhịp nhất là tục du xuân. Đầu năm xuất hành, mọi người thường tới đình, chùa để tìm đến sự yên lành, bình an, rũ bỏ những điều phiều muộn và mong chờ năm mới với nhiều điều tốt đẹp. Ngoài ra, người dân còn tham gia vào nhiều lễ hội được tổ chức tưng bừng, trải khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đến hội xuân không chỉ để vui chơi mà còn là cách thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ về những kỳ tích của các bậc tiền nhân trong việc gây làng, dựng nước, giữ nước.

“Tôi thấy có nhiều ý kiến cho rằng nên bỏ ăn Tết cổ truyền để tiết kiệm, tránh lãng phí, thực ra Tết chẳng làm nên tội trạng gì, người ta cứ vu cho nó như vậy. Cả năm tất bật, người ta cần một cái Tết để về thăm gia đình, quê hương, làng xóm, để tạo sự gắn kết, gần gũi nhay hơn. Tết Tây thì chả ai đi thăm nhau, cũng chả chúc Tết bao giờ. Xét về mặt văn hóa, Tết cổ truyền mang giá trị quá lớn để gắn bó cả dân tộc với nhau. Tết là của cả đất nước, không phải của riêng một giai cấp, tầng lớp nào.

Văn hóa của mình quá mong manh, yếu đuối và thậm chí là bị lãng quên nhiều. Trong khi đó có người lại coi thường, xấu hổ về văn hóa của mình thì tôi nghĩ điều đó là không nên. Văn hóa không phải cái gì xa lạ, nó được đúc kết từ đời sống mà ra. Văn hóa là diện mạo của đất nước. Nếu không bảo vệ, tiếp nối truyền thống văn hóa tốt đẹp thì Việt Nam không còn diện mạo, màu sắc” – họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức chia sẻ.


Minh Phương

Từ Khóa :