Hai tháng chậm trễ khiến dịch virus corona mới lan rộng



Hai tháng chậm trễ khiến dịch virus corona mới lan rộng

Lục Kiếm 15:12 4/2/2020

Nhà chức trách ở Vũ Hán bị tố cáo đã hành động chậm trễ, dẫn đến bỏ qua “thời điểm vàng” để ngăn chặn dịch bệnh virus corona mới lan rộng.

Ảnh: Getty Images/The Hill

Một căn bệnh bí ẩn đã khiến 7 bệnh nhân mắc bệnh và một bác sĩ đã cố gắng cảnh báo các bạn học cũ cùng trường y.  “Họ bị cách ly tại khoa cấp cứu”, bác sĩ Lý Văn Lượng viết trong một group chat (nhóm trò chuyện trên mạng) vào ngày 30/12.

“Thật đáng sợ, SARS đang trở lại à?” Một người hỏi lại, nhắc đến dịch bệnh kinh hoàng bắt đầu ở Trung Quốc năm 2002 đã giết chết gần 800 người.

Đến nửa đêm, các quan chức y tế của thành phố Vũ Hán đã triệu tập bác sĩ Lý, yêu cầu cho biết lý do tại sao anh chia sẻ thông tin. Ba ngày sau, cảnh sát buộc anh ký biên bản thừa nhận hành động cảnh báo của mình là “bất hợp pháp”.

Đó không phải là SARS, mà là một thứ tương tự: một chủng virus corona hiện đang di chuyển không ngừng từ Vũ Hán ra cả Trung Quốc và thế giới, giết chết ít nhất 426 người và gần 21 nghìn ca mắc bệnh trên toàn cầu.

Thông qua các cuộc phỏng vấn với cư dân, bác sĩ và quan chức Vũ Hán, các ký giả của New York Times đã xây dựng bức tranh toàn cảnh về sự chậm trễ trong xử lý dịch của giới chức Trung Quốc trong 7 tuần đầu từ khi dịch bùng phát.

Trong những tuần đó, chính quyền đã giữ im lặng, hạ thấp các cảnh báo, khiến cho thành phố 11 triệu người không biết họ cần tự bảo vệ mình như thế nào để tránh bệnh lan rộng. Họ đã đóng cửa một chợ thực phẩm được cho là “nơi xuất phát” của virus. Nhưng không giới hạn việc buôn bán động vật hoang dã. Ngay cả khi số ca mắc bệnh tăng nhanh, giới chức vẫn tuyên bố nhiều lần rằng không còn khả năng lây nhiễm nữa.

Các chuyên gia cho rằng bằng cách không có hành động mạnh mẽ để cảnh báo công chúng và chuyên gia y tế, chính quyền Trung Quốc đã mất “cơ hội vàng” để ngăn chặn bệnh dịch.

Yanzhong Huang, chuyên gia từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, nói: “Vấn đề ở đây là thiếu hành động. Sở Y tế Vũ Hán không cảnh báo mọi người về mối đe dọa.”

Ca nhiễm bệnh đầu tiên xuất hiện vào đầu tháng 12. Đến 20/1 giới chức trách mới tích cực hành động. Lúc này căn bệnh đã trở thành mối đe dọa nghiêm trọng.

Bây giờ nó là một trường hợp khẩn cấp y tế toàn cầu. Nó gây ra những hạn chế du lịch trên khắp thế giới, làm rung chuyển thị trường tài chính và tạo ra những thách thức lớn khác.

Vào ngày cuối cùng của năm 2019, sau khi tin nhắn của bác sĩ Lý được chia sẻ trên mạng, chính quyền đã tập trung vào việc kiểm soát thông tin. Cảnh sát thông báo rằng họ đang điều tra 8 người vì đã lan truyền tin đồn về dịch.

Cùng ngày hôm đó, Sở Y tế Vũ Hán đã thông báo rằng có 27 người bị viêm phổi không rõ nguyên nhân. Nhưng khẳng định rằng tình hình không đáng báo động, hoàn toàn có thể “phòng ngừa và kiểm soát được”.

Bác sĩ Lý, chuyên về nhãn khoa, đã trở lại làm việc sau khi bị khiển trách. Ngày 10/1, anh điều trị cho một phụ nữ mắc bệnh tăng nhãn áp. Anh không biết bà đã bị nhiễm virus corona. Con gái bà cũng nhiễm bệnh. Và anh cũng vậy.

Khử trùng

Cuối tháng 12, Hu Xiaohu, người bán thịt lợn chế biến ở chợ buôn hải sản Hoa Nam, cảm thấy có gì đó không ổn. Nhiều người trong chợ sốt kéo dài. Không ai biết tại sao, một số người bị cách ly tại bệnh viện.

Ngôi chợ nằm trong một khu vực mới của thành phố, gần các tòa chung cư và cửa hàng phục vụ cho tầng lớp trung lưu đang phát triển. Chợ bán thịt, gia cầm, cá và cả các loài bò sát và động vật hoang dã mà một số người Trung Quốc rất thích ăn. Theo báo cáo của trung tâm kiểm soát dịch bệnh thành phố, vệ sinh ở đây rất tệ, hệ thống thông gió kém, rác thải chất đống trên sàn ẩm ướt.

Trong bệnh viện, các bác sĩ và y tá đã bối rối khi thấy một nhóm bệnh nhân có triệu chứng viêm phổi do virus nhưng không cải thiện sau khi dùng các phương pháp điều trị thông thường. Họ sớm nhận thấy rằng nhiều bệnh nhân có một điểm chung: Họ làm việc ở chợ Hoa Nam.

Ngày 1/1, cảnh sát xuất hiện tại chợ, cùng với các quan chức y tế cộng đồng, và đóng cửa chợ. Các quan chức địa phương đã đưa ra thông báo rằng chợ cần được dọn vệ sinh do bùng phát dịch viêm phổi. Sáng hôm đó, các nhân viên mặc đồ bảo hộ đến làm sạch các quầy hàng và phun thuốc khử trùng.

Đối với công chúng, đó là phản ứng đầu tiên của chính quyền  để ngăn chặn dịch bệnh này. Một ngày trước đó, 31/12/2019, các nhà chức trách đã cảnh báo văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Bắc Kinh về dịch.

Các quan chức thành phố thể hiện sự lạc quan trong thông báo. Họ nói rằng họ đã ngăn chặn được virus ngay từ nguồn. Dịch bệnh đã được hạn chế. Không có bằng chứng virus lan truyền giữa người với người.

Alexandra Phelan, giảng viên khoa vi sinh và miễn dịch học tại Đại học Georgetown, cho biết: “Thể hiện sự lạc quan và tự tin khi không có dữ liệu là một chiến lược rất nguy hiểm.”

Chín ngày sau khi chợ đóng cửa, một người đàn ông thường đi chợ ở đó, đã trở thành nạn nhân đầu tiên tử vong vì virus corona, theo báo cáo của Sở Y tế Vũ Hán. Người đàn ông họ Tăng, 61 tuổi, vốn bị bệnh gan mãn tính và có một khối u ở bụng, nhập viện Phổ Nhân Vũ Hán khi bị sốt cao và khó thở.

Hai ngày sau, chính quyền công bố cái chết của người đàn ông này. Họ không đề cập đến một chi tiết quan trọng: Vợ ông Tăng có các triệu chứng tương tự 5 ngày sau khi ông phát bệnh. Bà chưa bao giờ đến chợ Hoa Nam.

Cuộc đua xác định “kẻ giết người”

Hành khách trên một chuyến tàu từ Vũ Hán, Trung Quốc, đang được kiểm tra nhiễm virus corona ở Bắc Kinh. Ảnh: Kevin Frayer/Getty

Cách chợ hơn 30km, các nhà khoa học tại Viện Virus học Vũ Hán đang nghiên cứu mẫu từ các bệnh nhân trong thành phố. Một trong số đó  là Zheng-Li Shi, từng thuộc nhóm nghiên cứu về nguồn gốc của virus SARS xuất hiện ở tỉnh Quảng Đông năm 2002.

Khi công chúng vẫn chưa hay biết gì về virus, bà và các đồng nghiệp đã nhanh chóng nói với nhau rằng dịch mới có có liên quan đến SARS và vật chủ ban đầu có thể là dơi. Dịch SARS bắt đầu khi một loại virus corona lây từ dơi sang cầy hương, rồi từ cầy hương sang người khi được bày bán tại chợ. Có khả năng virus mới đi theo con đường tương tự: khởi phát từ động vật ở chợ Hoa Nam hoặc những khu chợ tương tự.

Cùng thời gian đó, bác sĩ Lý và các chuyên gia y tế khác ở Vũ Hán bắt đầu cố gắng đưa ra cảnh báo cho các đồng nghiệp và những người khác khi chính quyền không làm như vậy. Lu Xiaohong, trưởng khoa tiêu hóa tại Bệnh viện Thành phố số 5, nói với China Youth Daily rằng ngày 25/12 bà đã nghe nói bệnh này đã lan truyền trong các nhân viên y tế, ba tuần trước khi chính quyền thừa nhận sự thật. Bà không công khai những lo lắng của mình, nhưng đã ngầm cảnh báo một trường học gần một khu chợ khác.

Tuần đầu tiên của tháng 1/2020, khoa cấp cựu bệnh viện Số 5 đã kín chỗ, các ca nhiễm bao gồm các thành viên của cùng một gia đình, cho thấy dịch bệnh này lây lan qua sự tiếp xúc giữa người với người, mà chính quyền đã nói là không có khả năng.

Không ai nhận ra chuyện nghiêm trọng đến mức nào cho đến khi quá muộn.

“Tôi nhận ra rằng chúng tôi đã đánh giá thấp kẻ thù”, bà nói.

Tại Viện Virus học, Tiến sĩ Shi và các đồng nghiệp đã tách chuỗi gene của chủng virus. Họ sử dụng mẫu từ 7 bệnh nhân, 6 trong số họ là những người bán hàng ở chợ Hoa Nam.

Ngày 7/1, các nhà khoa học đã đưa ra danh tính virus corona mới: 2019-nCoV. Bốn ngày sau, nhóm nghiên cứu đã chia sẻ cấu trúc di truyền virus trong cơ sở dữ liệu công khai cho các nhà khoa học ở khắp mọi nơi sử dụng.

Điều đó cho phép các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu virus và nhanh chóng chia sẻ những phát hiện của họ. Khi cộng đồng khoa học di chuyển nhanh chóng phát triển cách thức xét nghiệm trường hợp dương tính với nCoV, các nhà lãnh đạo vẫn miễn cưỡng hành động.

“Chính trị luôn phải là số 1”

Thị trưởng Vũ Hán Chu Tiên Vượng

Khi virus lây lan vào đầu tháng 1, thị trưởng Vũ Hán Chu Tiên Vượng đang đưa ra các kế hoạch chăm sóc sức khỏe tương lai cho thành phố. Khoảng thời gian này là “mùa chính trị” ở Trung Quốc, khi các quan chức tập trung cho các kỳ họp Hội đồng Nhân dân. Đây không phải là thời điểm thích hợp để có tin xấu.

 Khi ông Chu gửi báo cáo thường niên tới Hội đồng Nhân dân thành phố ngày 7/1, ông đã hứa hẹn về các trường y tế hàng đầu, Triển lãm Y tế Thế giới và một khu công nghiệp tương lai cho các công ty y tế. Ông và các nhà lãnh đạo không hề đề cập công khai đến sự bùng phát virus.

“Chính trị luôn phải là số 1”, tỉnh trưởng Hồ Bắc Vương Hiểu Đông nói với các quan chức ngày 17/1. “Bất kỳ lúc nào, các vấn đề chính trị luôn những vấn đề cốt lõi nhất.”

Ngay sau đó, Vũ Hán đã tổ chức đại tiệc với sự tham gia của 40.000 gia đình trong nỗ lực lập kỷ lục thế giới. Giới chuyên gia thường nhắc sự kiện này là bằng chứng cho thấy các lãnh đạo địa phương đã coi nhẹ dịch bệnh.

Khi đại hội đang diễn ra, Ủy ban Y tế Vũ Hán nói rằng không có trường hợp lây nhiễm mới, không có bằng chứng chắc chắn về việc lây giữa người với người và không có nhân viên y tế nào mắc bệnh.

“Chúng tôi biết tình hình thực sự không như thế!" - một bác sĩ giấu tên ở Vũ Hán gửi đơn khiếu nại lên Ủy ban Y tế Quốc gia trên trang web của chính phủ, mô tả số ca tức ngực bất thường gia tăng từ ngày 12/1.

Ngay cả những người nhiễm bệnh cũng được “xoa dịu”. Khi Dong Guanghe bị sốt vào ngày 8/1 tại Vũ Hán, gia đình không hề hoảng hốt. Ông được điều trị trong bệnh viện rồi được ra viện. 10 ngày sau, vợ ông đến bệnh viện với triệu chứng tương tự.

“Các bản tin không nói gì về mức độ nghiêm trọng của dịch bệnh”, con gái ông Dong kể lại. “Tôi cứ nghĩ bố tôi bị cảm lạnh thông thường.”

Cả những người có chuyên môn cũng tin vào các thông báo của chính quyền. “Nếu không có ca nhiễm mới trong vài ngày tới thì dịch đã kết thúc”, Guan Yi, giáo sư về bệnh truyền nhiễm tại Đại học Hong Kong, nói ngày 15/1.

Các tuyên bố của WHO trong giai đoạn này cũng lặp lại những lời trấn an của các quan chức Trung Quốc.

Nhưng rồi, dịch bệnh lan rộng. Thái Lan phát hiện ca nhiễm nCoV đầu tiên ngoài Trung Quốc ngày 13/1.

Một thành phố bị bủa vây

Mọi người đeo khẩu trang khi đến sân bay. Ảnh: Nicolas Asfouri/AFP via Getty Images

Những cái chết đầu tiên và sự lây lan của căn bệnh ra bên ngoài thu hút sự chú ý của các quan chức hàng đầu ở Bắc Kinh. Chính quyền trung ương điều nhà dịch tễ học nổi tiếng Chung Nam Sơn, được coi là người hùng trong cuộc chiến chống SARS, đến Vũ Hán để đánh giá tình hình.

Ông đến vào ngày 18/1, và giọng điệu của các quan chức địa phương lập tức thay đổi rõ rệt. Một hội nghị về sức khỏe ở tỉnh Hồ Bắc ngày hôm đó đã kêu gọi các nhân viên y tế ưu tiên dịch bệnh. Một tài liệu nội bộ từ bệnh viện Hiệp Hòa Vũ Hán cảnh báo nCoV có thể lây qua nước bọt.

Ngày 20/1, hơn một tháng sau khi các triệu chứng đầu tiên lan rộng, công chúng bắt đầu lo lắng. Ông Chung Nam Sơn tuyên bố trong một cuộc phỏng vấn trên truyền hình rằng virus corona mới lây từ người sang người. Tồi tệ hơn, một bệnh nhân đã lây nhiễm cho ít nhất 14 nhân viên y tế.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, khi đó mới trở về từ chuyến thăm Myanmar, ra tuyên bố đầu tiên về dịch với chỉ đạo ngăn dịch.

Sau khi ông Tập ra chỉ thị, giới chức mới có hành động quyết liệt. Vào thời điểm đó, số người chết là 3. Sau 11 ngày, con số này đã tăng lên trên 200.

Vũ Hán đình chỉ các tour du lịch nhóm. Cư dân bắt đầu đeo khẩu trang khi ra ngoài.

Guan Yi, chuyên gia Hong Kong từng phát biểu lạc quan về dịch, bắt đầu cảm thấy lo lắng. Ông vào một chợ thực phẩm khác ở Vũ Hán và bị sốc trước sự chủ quan của mọi người. Ông nói với các quan chức thành phố rằng dịch bệnh đã vượt quá tầm kiểm soát và sẽ ra đi. “Tôi đã vội vàng đặt vé”, ông nói.

Hai ngày sau, thành phố bị phong tỏa.

Tại Vũ Hán, nhiều người dân cho biết họ không nắm được tính nghiêm trọng của dịch bệnh cho đến khi thành phố phong tỏa.

Đám đông đổ xô đến sân bay và các nhà ga để rời khỏi thành phố thời hạn sáng 23/1. Các bệnh viện chật cứng những người tuyệt vọng đến kiểm tra xem họ có nhiễm nCoV không.

“Chúng tôi không đeo khẩu trang tại nơi làm việc. Làm thế sẽ khiến khách hàng hoảng hốt”, Yu Haiyan, phục vụ bàn ở Hồ Bắc, nói về những ngày trước khi thành phố bị phong tỏa. “Đến khi họ phong tỏa Vũ Hán, tôi mới nghĩ ‘Dịch này thật sự nghiêm trọng, đây không phải là loại virus thông thường’.”

Sau đó, Thị trưởng Vũ Hán Chu Tiên Vượng nhận trách nhiệm về sự chậm trễ trong việc báo cáo quy mô dịch, nhưng ông cho biết phải làm theo luật định về các bệnh truyền nhiễm. Theo đó, chính quyền tỉnh chỉ được công bố dịch sau khi được sự chấp thuận của chính quyền trung ương. “Sau khi nhận được thông tin, tôi chỉ có thể công bố khi được cho phép”, ông nói.

Khi cuộc khủng hoảng ngày càng tồi tệ, những cảnh báo của bác sĩ Lý không còn bị coi là hành động khinh suất. Một bài bình luận trên tài khoản mạng xã hội của Tòa án Tối cao Trung Quốc chỉ trích việc cảnh sát Vũ Hán đã điều tra người dân vì lan truyền “tin đồn”.

Bài bình luận có đoạn viết: “Nếu công chúng lắng nghe ‘tin đồn’ này vào thời điểm đó và áp dụng các biện pháp như đeo khẩu trang, thực hiện khử trùng và tránh đến chợ bán động vật hoang dã thì chúng ta đã có thể ngăn ngừa và kiểm soát dịch virus corona mới tốt hơn.”

Bác sĩ Lý, 34 tuổi, có một đứa con. Vợ anh đang mang thai đứa con thứ hai dự kiến sinh ra vào mùa hè tới. Giờ anh đang được điều trị tại bệnh viện anh làm việc. Trong một cuộc phỏng vấn qua tin nhắn, anh nói rằng cảm thấy bất bình trước các hành động của cảnh sát.

“Nếu các nhà chức trách công khai về dịch bệnh sớm, tình hình có thể tốt hơn nhiều. Cần có sự cởi mở và minh bạch hơn”, anh viết.


Lục Kiếm

Theo New York Times