Gốm sứ Lý – Trần "kể chuyện" tinh hoa gốm

Gốm sứ Lý – Trần "kể chuyện" tinh hoa gốm

Phạm Trang 18:21 25/12/2016

Giữa thời buổi gốm sản xuất dây truyền, cùng với đó, nghề gốm sứ Việt Nam thời hiện đại cũng chưa tạo được dấu ấn văn hoá lẫn thị trường trong lòng người tiêu dùng, bởi vậy, những thế hệ trẻ thời nay ít biết về thời đại hoàng kim của gốm sứ Việt trong lịch sử. Tuy nhiên, thời Lý Trần - khi nền kinh tế, chính trị phát triển mạnh mẽ, nghề gốm sứ cũng đạt sự cực thịnh để may mắn thay, cho đến giờ chúng vẫn là bằng chứng "kể lại" câu chuyện về một thời vàng son gốm sứ đất Việt.

Ngày 25/12, tại Bảo tàng lịch sử Quốc gia số 1 Tràng Tiền, buổi tọa đàm Gốm Lý – Trần: Đỉnh cao gốm Đại Việt đã diễn ra với sự tham gia của Tiến sĩ Phạm Quốc Quân - Nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc Gia và Tiến sĩ Nguyễn Anh Thư - Nhà nghiên cứu Văn hoá Chăm Pa và Gốm sứ. Buổi Tọa đàm nằm trong chuỗi sự kiện “Nghe gốm kể chuyện”, đã cung cấp cho người tham gia những hiểu biết cơ bản về gốm sứ thời cực thịnh cùng cơ hội tiếp cận với nền văn hóa đặc sắc thời xa xưa với những kiến thức và trải nghiệm phong phú. Dưới 2 triều đại phong kiến phát triển phồn thịnh, gốm Đại Việt đã đạt tới đỉnh cao cả về kỹ thuật chế tác lẫn tính thẩm mỹ.
 
Tinh hoa của kỹ thuật chế tác
Kỹ thuật chế tác gốm ở nước ta đã đạt tới đỉnh cao dưới triều đại Lý – Trần. Trong đó, từ việc sử dụng lò gốm, men gốm đến kỹ thuật vẽ hoa văn đều cho thấy đặc trưng rất riêng của nghề gốm Đại Việt. Do sự phân chia công dụng của mỗi loại lò, nên đã hình thành nên những tên gọi riêng cho lò gốm. Sản phẩm lò quan chủ yếu phục vụ cung đình và giao bang quốc tế. Còn sản phẩm lò dân là những vật dụng thông thường cho con người sinh hoạt hàng ngày như cốc, bát, ấm, lọ, chum, vại… Theo lệ thường, sản phẩm ở lò quan bao giờ cũng được đầu tư kỹ thuật cao hơn lò dân.
 
Thời Lý – Trần, các lò gốm hầu hết dùng nguyên liệu đốt bằng tre, gỗ; nhiên liệu than chưa được dùng phổ biến. Các nguyên liệu sử dụng trong lò gốm không chỉ thể hiện tiêu chuẩn kỹ thuật nung của thời đại đó mà còn là biểu hiện của ý thức tự lực tự cường rất cao qua việc sử dụng nguồn nguyên liệu sẵn có ở địa phương.
 
Cấu trúc lò nung thời Lý – Trần rất đơn giản và sáng tạo: Thợ đắp lò thời xưa chỉ dùng đất sét để đắp chứ chưa phải dùng đến gạch chịu lửa để cuốn bầu lò và thân lò. Trong khi đó, ở Trung Quốc, lò sứ gốm thời Đường không lớn lắm (thường dài 3 mét, rộng 2 mét) đã phải dùng tới gạch chịu lửa để xây cửa đốt và xây ống khói.
 
Suốt bốn thế kỷ từ nhà Lý sang nhà Trần, đồ gốm đạt được những thành tựu rực rỡ. Quy mô sản xuất, chủng loại sản phẩm, chất liệu đều được mở rộng. Nhiều loại men được ứng dụng và ổn định về công nghệ. Đặc biệt men trắng cũng xuất hiện ở thời kỳ này ngoài men tro và men đất. Ba yếu tố cơ bản tạo nên vẻ đẹp của đồ gốm là hình dáng, hoa văn trang trí, men màu. Sự phát triển của kỹ thuật và trình độ thẩm mỹ cao đã tạo nên sản phẩm gốm vang dang mãi về sau như gốm men trắng ngà chạm đắp nổi, gốm hoa nâu, gốm men ngọc, gốm hoa lam.
 
 
Lý – Trần là thời thịnh vượng của kỹ nghệ gốm. Vì thế, men gốm thời kỳ này phong phú là điều tất yếu. Gốm men ngọc thường tạo xương gốm mỏng manh. Tới thời Trần thì phần xương gốm chắc, dầy hơn. Hoa văn trang trí trên gốm đa phần là hình tượng hoa sen cách điệu. Ngoài ra còn một số đề tài khác như trang trí hoa thảo và các hoa dây chạy quanh bình gốm. Thời Lý, đồ gốm hầu như không viết chữ. Tới thời Trần, ta thường thấy dưới trôn các loại đồ gốm có hàng chữ màu nâu: “Thiên Trường phủ chế”.
 
Gốm hoa nâu là loại gốm đàn, kiểu dáng to, chắc chắn, cốt gốm dầy và thô. Bên ngoài có phủ lớp men trắng ngà hoặc vàng nhạt. Gốm hoa nâu xuất hiện vào cuối thời Lý, đầu thời Trần.
 
Hình thức trang trí hoa văn trên gốm hoa nâu thường là hoa dây chạy viền quanh miệng đồ gốm. Đặc biệt, hầu hết các sườn gốm hoa nâu có đắp nổi hình hoa thảo, chim cò, thú bốn chân, hoặc tôm cá… rất sinh động. Các hình rồng trang trí ở gốm hoa nâu thời Trần có khác thời Lý. Đó là mình rồng khỏe mập, uốn khúc thoải mái, khác hẳn con rồng thời Lý thân hình thanh mảnh và uốn khúc gò bó.
 
Hoa sen trên gốm Lý – Trần
Bên cạnh kỹ thuật làm gốm, hoa văn trên gốm thời Lý – Trần cũng trở thành một truyền thống riêng biệt, khác hoàn toàn với các cường quốc gốm sứ khác kể cả siêu cường gốm sứ phương Bắc Trung Hoa. Trong đó, hoa sen đã trở thành họa tiết tiêu biểu của gốm sứ thời đại này.
 
Họa tiết hoa sen trên men ngọc thời Lý được thể hiện bố cục theo lối nhìn nghiêng mặt trong của lòng bát. Cuống hoa quay vào tâm vòng tròn của lòng bát. Cứ một bông hoa sen lại một bông hoa cúc. Chúng được bố cục hoàn toàn độc lập với nhau. Tổng cộng mô típ có 3 hoa sen và 3 hoa cúc. Sen ở đây được vẽ với những cánh chưa nở, quây kín lấy gương sen và 2 cánh ngoài cùng nở rộng ra 2 phía. Họa tiết sen được bố cục theo sự cân xứng, đăng đối từng hoa và toàn bộ được khắc chìm vào xương đất, sau đó tráng men để đem nung. Đây cũng là kỹ thuật đặc trưng của đồ gốm men ngọc thời Lý.
 
Thời Trần, họa tiết hoa sen trên gốm hoa nâu thường được chia thành ô hoặc thành băng để trang trí. Họa tiết ở đây cũng được dùng bút vẽ lên xương đất sau khi đã tráng men và kẻ vạch rồi mới đem nung. Đề tài trang trí của gốm sứ đời Trần rất đa dạng nhưng họa tiết hoa sen vẫn chiếm số lượng lớn. Họa tiết hoa sen ở đây có loại chỉ đơn giản vẽ vạch mấy nét mà thành. Tuy nhiên phần lớn ở đây là loại hoa sen được vẽ theo lối nhìn nghiêng. Từ một cuống hoa ở dưới vươn lên rồi tiếp đến là các cách hoa đổ ra hai phía bọc quanh một đài gương ở giữa. Hai cách trên cùng đang ôm lấy gương sen, hai cách tiếp đã nở vươn rộng ra hai bên và hai cách cuối cùng thì đã đổ xuống phía dưới sắp tàn héo. Đơn giản như vậy nhưng vì các cánh sen không gò bó trong một khuôn mẫu đăng đối nào nên trông rất sinh động, nhấn mạnh tạo mảng đậm cho một cánh sen. Mỗi ô một hoa, mỗi hoa một kiểu dáng, thường đứng riêng lẻ một mình hoặc kết hợp với một vài cây cỏ và búp sen, lá sen. Riêng phần lá sen cũng có nhiều kiểu dáng. Có lá bố cục theo lối nhìn chính diện từ trên xuống thành cả mảng tròn to thấy rõ cả chi tiết các gân lá. Có lá bố cục theo kiểu nhìn nghiêng viền của lá uốn lượn sóng. Có lá toàn bộ đã uốn cong xuống phía dưới báo hiệu sắp héo tàn… trông sinh động và hấp dẫn bởi bút pháp có xu hướng trở về hiện thực.
 
Cũng trong hai thời đại rực rỡ của gốm sứ Đại Việt, rất nhiều làng gốm chất lượng, đạt giá trị thẩm mỹ và lịch sử đã được hình thành như Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng (Bắc Ninh), Hương Canh (Vĩnh Phúc)… đều cho thấy dấu ấn sâu đậm trong kho tàng Văn hóa truyền thống của gốm Lý – Trần, thể hiện rõ nét đặc trưng của mỗi vương triều cai trị. 
 
Bên cạnh buổi tọa đàm, để người trẻ có cơ hội hiểu hơn về nghệ thuật làm gốm ở Việt Nam, Bảo tàng lịch sử Quốc Gia còn tổ chức các trò chơi dân gian và trải nghiệm bàn xoay gốm. Người tham gia có cơ hội được hóa thân thành các nghệ nhân gốm, tự tay biến các khối đất sét dẻo lạnh thành những sản phẩm gốm tinh xảo được đưa vào sử dụng trong đời sống thường nhật của người Việt từ xưa đến nay. “Nghe gốm kể chuyện” cũng là lời thủ thỉ mà trẻ con muốn nghe và người lớn cũng có thể hiểu về hành trình tôi luyện từ khối sét thô thành những sản phẩm tinh xảo, về một thời kỳ phát triển rực rỡ với những thành tựu được cả thế giới công nhận của gốm sứ thời Lý – Trần. 
 

Phạm Trang

Từ Khóa :