Giấc mơ Mỹ, giấc mơ vô hình của Kafka


Giấc mơ Mỹ, giấc mơ vô hình của Kafka

Phạm Trang 22:42 10/5/2017

“Giấc mơ Mỹ” từ bao nhiêu thế kỷ qua đã trở thành biểu tượng cho niềm khao khát của con người ở khắp nơi trên thế giới. Trên hành trình kiếm tìm tự do, niềm hạnh phúc vẹn toàn ở tân thế giới, rất nhiều người đã bị đắm chìm trong bạo lực, hỗn loạn, vô nghĩa và tuyệt vọng. “Mảnh đất vô hình” được dựng lên qua con mắt của Kafka đã tố cáo một nước Mỹ ở trong bóng tối, một nước Mỹ bất thường mà người ta vẫn tụng ca ở những miền biên viễn khác

Nước Mỹ đến từ những lá thư

Buổi ra mắt sách “Nước Mỹ” của Kafka diễn ra vào 9/7 tại Viện Goethe, 56 – 58 Nguyễn Thái Học với sự tham gia của Tiến sĩ ngữ văn Trần Ngọc Hiếu, Dịch giả Đinh Bá Anh đã mở ra cho người đọc rất nhiều chiều kích và những hình dung mỡi mẻ về Tân thế giới. “Nước Mỹ” cùng với “Vụ Án” và “Lâu Đài” được xếp vào “Bộ 3 tác phẩm của nỗi cô đơn”. Cùng với hai tác phẩm gây dấu ấn vang dội kể trên, cuốn sách mới được dịch ở Việt Nam đã góp phần đưa Kafka từ nguyên bản đến hiện đại trong suốt khoảng thời gian rất dài.

Tại buổi tọa đàm, dịch giả Đinh Bá Anh cho rằng, “Nước Mỹ” trong công luận yếu thế  hơn hai tác phẩm đã làm nên nét đặc sắc trong văn chương phi lý của Kafka là Vụ án và Hóa thân. Tuy nhiên, trong khoảng thời gian gần đây, cuốn sách ngày càng được chú ý bởi những gì Kafka viết cách đây hơn một thế kỷ dường như đã trở thành sự tiên khởi, làm nên dấu ấn đặc biệt cho phong cách viết của ông sau này.

“Nước Mỹ” được viết vài tuần sau “Lời tuyên án” – tức thời điểm ông bắt đầu đạt được những đột phá mới trong sáng tác. Chính điều đó đã khiến cho cuốn tiểu thuyết không chứa đựng một phong cách nhất quán nào. Từ đầu đến cuối là những đan xen, giằng xé giữa hiện thực và khuynh hướng đặc trưng của Kafka. “Nước Mỹ” phản chiếu một hiện thực vô cùng hấp dẫn, bí ẩn. Đây là cuốn sách duy nhất mà Kafka đã xây dựng một bối cảnh dựa trên chính những tài liệu mà ông đã cất công tìm kiếm trong suốt khoảng thời gian trước đó. Qua lá thư trao đổi của những người trong dòng tộc đã di cư sang Mỹ, ông xây dựng được cho mình những tưởng tượng và hình dung vô cùng thú vị và sắc nét về một không gian địa lý xa xôi. Có thể nói, đó chính là một nước Mỹ tưởng tượng được xây dựng trên nguyên mẫu có thật đến từ những trần tình của những con người đã vượt xa xôi để đi kiếm tìm lối thoát cho cuộc sống.

Tiến sĩ ngữ văn Trần Ngọc Hiếu cho rằng, nhắc đến Kafka là nhắc đến Lâu đài, Vụ Án – hai cuốn tiểu thuyết là điển phạm của văn học hiện đại. Tuy nhiên, “Nước Mỹ” lại là cuốn sách mở đầu, báo trước cho nền văn học phi lý, cho nền văn học huyền thoại chủ nghĩa cũng như báo trước cho một “thời đại của Kafka”. “Nước Mỹ” đã được viết lên bởi rất nhiều chỉ đề quan trọng với một độ “nén” rất ghê gớm, khả năng dồn chứa thông tin tạo ra sự khơi gợi liên tưởng mang tính ẩn dụ đa chiều.

Trong đó, anh chỉ ra những mối liên hệ chặt chẽ giữa những chi tiết trong tác phẩm với cho tiết trong cuộc đời của Kafka. Nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết – chàng trai trẻ Karl Bobmann 17 tuổi bị cha mẹ tống sang Mỹ vì bị một ả người làm quyến rũ và có con với ả. Việc trục xuất, trừng phạt với một lý do rất vu vơ khiến người ta dễ liên tưởng đến chi tiết tương tự trong “Lời phán quyết”. Mở đầu cuốn tiểu thuyết là hình ảnh Nữ thần Tự do giương cao thanh kiếm giữa bầu trời lồng lộng. Nữ thần tự do là biểu tượng người ta nhắc đến đầu tiên khi nói về nước Mỹ, tuy nhiên, trên thực tế, biểu tượng nữ thần chúng ta vẫn thường được quan sát cầm đuốc chứ không phải cầm kiếm. Theo tiến sĩ Trần Ngọc Hiếu, việc thay đổi hình ảnh thanh kiếm trên tay tượng nữ thần là một hành động có chủ ý của tác giả. Nó chính là chi tiết cực then chốt để phát triển chủ đề, khai thác những xung đột giữa cái ta nhìn với cái ta thấy, giữa thực tại với mộng tưởng, giữa cái bình thường với cái bất thường. Chính là những phát lộ vô cùng bất an khi bước chân đến một thế giới tưởng chừng đầy hoa mỹ.

Nước Mỹ trong con mắt của Kafka còn là một xứ sở của đám đông, cuồn cuộn, xô đẩy con người vào một hành trình không thể đoán định được. Thông qua đó, góp phần bộc lộ năng lực, phản chiếu lối viết cô đặc, dồn dập, đầy liên tưởng, dồn nén của tác giả.

Cuốn tiểu thuyết phản trưởng thành

Một số các nghiên cứu nước ngoài cho rằng, “Nước Mỹ” không đơn thuần là một cuốn sách viết về Tân thế giới của Kafka mà dường như chủ yếu xoay quanh cuộc đời, sự trưởng thành, va đập của nhân vật chính Karl Bobmann. Nếu như Lâu đài theo đánh giá của tiến sĩ Trần Ngọc Hiếu mang đậm âm hưởng của khuynh hướng Gothic thì “Nước Mỹ” dường như lại nắm lấy một lát cắt của hiện tại, một nước Mỹ của cuối thế kỷ 19 – đầu thế  kỷ 20 sống trong tưởng tượng của rất nhiều người ở đất nước khác với một không gian của tự do và những giá trị nhân văn tốt đẹp.

Hình ảnh đám đông trong cuốn tiểu thuyết không bao giờ có khoảng lặng, là ẩn dụ cho một thế giới không ngừng chuyển động. Mặc dù tưởng như rời rạc nhưng cuốn sách lại có một tiết tấu rất nhanh, cuốn người ta đi hết từ chương này đến chương khác. Trong thời kỳ văn học hiện đại chủ nghĩa, nhiều nhà văn nhận ra sự khác biệt so với những thời đại trước đó, đó là guồng quay của cuộc sống, một tốc độ kinh hoàng – đặc trưng của thời kỳ Công nghiệp hóa. Ở đó, ai cũng phải làm việc, Kafka đã tái hiện lại một thời kỳ như thế trong lịch sử nước Mỹ, một bức tranh vẽ lại những con người bị cơ giới hóa trong nền kinh tế của Chủ nghĩa tư bản.

Nước Mỹ trong hình dung của Kalfka đi từ dinh thự của một thượng nghị sĩ, những sảnh khách sạn sang trọng, cho đến những căn nhà trọ, những khu ổ chuột nghèo nàn, rách rưới. Kafka đưa người đọc phiêu lưu qua nhiều không gian khác nhau, cuối cùng, tại khí viện – nơi nhân vật chính Karl Bobmann tự nhận mình là một người da đen, người đọc đã cảm nhận được sự khốn khổ đến tận cùng, một quá trình rớt từ đỉnh cao xuống tận đáy của xã hội. Kafka cũng đã lột trần được bản chất của nước Mỹ bình đẳng – nơi những người da đen luôn bị đẩy ra ngoại biên của một xã hội văn minh và bác ái. Những không gian mà Karl đã trải qua không hề tiến lên mà xoay vòng, khí viện nơi cuối cùng anh ta đặt chân đến cũng không khác mấy so với không gian nhốn nháo nơi anh ta bị đầy ải bởi lỗi lầm. Karl bị mắc kẹt trong những không gian, cho dù đã có lúc những không gian ấy mở ra một chiều kích đầy hy vọng, nhưng cuối cùng cũng bị bó chặt, bị mắc kẹt trong cuộc sống của những con người ở dưới đáy xã hội.

Nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết  càng đi càng mất năng lượng, càng đi càng tha hóa. Đây chính là những đặc trưng của một cuốn tiểu thuyết phản trưởng thành. Karl Bobmann từ cháu ruột của một thượng nghị sĩ, một công tử giàu có được dự đoán sẽ kế thừa sự nghiệp chính trị của người bác mình, bỗng chốc rơi tọt xuống đáy của xã hội, một người gác thang máy và cuối cùng trở thành nô lệ. Đó là lúc anh ta ý thức rõ ràng nhất về thân phận của mình – một kẻ mất phương hướng và bị xua đuổi trong xã hội.

“Nước Mỹ” cũng tái hiện một không khí chính trị giả dối qua ngòi bút phi lý của Kafka. Ở đó, con người có thể nhìn thấy quyền lực hiện diện ở mọi nơi. Mở đầu cuốn tiểu thuyết là hình tượng nữ thần tự do như một sự mỉa mai, nghi ngờ. Rốt cuộc, con người đi tìm kiếm giấc mơ Mỹ ở Tân thế giới có thực sự tự do hay không? Màn diễn trong cuộc vận động tranh cử tổng thống được khắc họa đã tạo nên dấu ấn của một thứ bạo lực rất đặc biệt. Đó là thứ bạo lực mang màu sắc áp chế, một thứ trò diễn chính trị bịp mắt và đầy ảo thuật.

Dấu ấn của phân tâm học trong “Nước Mỹ” cũng được Kafka thể hiện rất rõ nét. Nhân vật chính Karl có một nỗi sợ và ghê tởm đối với tính dục. Tuy nhiên, đằng sau lớp mặt nạ đó lại là sự che dấu ham muốn. Tình dục trong tiểu thuyết của Kafka không hề có sự thăng hoa, lãng mạn hóa mà khô khốc đến khôi hài. Đó không phải là sự khôi hài để mua vui, cười cợt mà là một sự khôi hài “vô sinh”.

Franz Kafka sinh năm 1883 tại Praha trong một gia đình Do Thái nói tiếng Đức trung lưu. Ông sáng tác bằng tiếng Đức, được giới phê bình xem như một trong những tác giả lớn có ảnh hưởng nhất thế kỉ 20. F. Kafka được so sánh với đại văn hào F.M. Dostoyevsky, và được xếp ngang hàng với James Joyce và Marcel Proust như những bậc thầy cách tân, mở đường cho nền văn xuôi hiện đại. 
Đời tư của Kafka khá phức tạp. Ông trải qua nhiều mối tình, nhưng đã hai lần từ hôn để cống hiến mình cho sự nghiệp viết văn. Trước khi mất vì lao phổi (năm 1924), ông đã đốt hầu hết tác phẩm của mình, đồng thời để lại di chúc yêu cầu người bạn thân Max Brod thiêu hủy mọi giấy tờ còn lại. Nhưng Max Brod, vô cùng ngưỡng mộ Kafka, đã làm trái ý nguyện này. Nhờ đó mà người đọc còn được biết đến thiên tài văn chương Franz Kafka - “thần tượng của những thần tượng”.


Phạm Trang

Từ Khóa :