Dukha - bộ lạc chăn tuần lộc cuối cùng ở Mông Cổ



Dukha - bộ lạc chăn tuần lộc cuối cùng ở Mông Cổ

Phương Linh 23:46 30/11/2019

Giáng sinh sắp đến khiến người ta lại hướng sự chú ý vào ông già Noel và đương nhiên là cả những con tuần lộc. Thế nhưng ít ai biết rằng có môt bộ lạc du mục đã miệt mài chăn tuần lộc hàng ngàn năm qua tại Mông Cổ, tuy nhiên, truyền thống cổ xưa này của người Dukha đang có nguy cơ bị lụi tàn.

Hàng ngàn năm qua, người Dukha, còn được gọi là Tsaatans đã sống trong khu rừng sâu hẻo lánh ở phía bắc Mông Cổ. Trong suốt  từ 7 đến 10 tuần lễ, những người Dukha di chuyển từ đồng cỏ này tới đồng cỏ khác. Cộng đồng những người du mục chăn tuần lộc nhỏ bé này là một trong số ít các bộ lạc còn lại còn làm những công việc tương tự.

Những người chăn gia súc Dukha phụ thuộc vào tuần lộc trong hầu hết mọi “sự kiện” của cuộc sống. Tuần lộc giống như mạng sống của họ vậy, là sự sống còn, cũng như bản sắc văn hóa và tinh thần.Nhưng khi sự phát triển hiện đại xâm nhập vào môi trường sống xa xôi của họ, truyền thống cổ xưa của người Dukha đang có nguy cơ bị lụi tàn.

Một nền văn hóa đang hấp hối

Nhà nhân chủng học Hamid Sardar Afkhami, từng được đào tạo tại Harvard cho biết: “Những con người này đang đại diện cho một nền văn hóa đang hấp hối”.

Sardar đã sống nhiều năm trong bộ lạc Dukha và ghi lại từng chi tiết phong cách sống của họ. Ông tin rằng đã có khoảng 200 hộ gia đình đã sinh sống tại vùng đất xa xôi này ở Mông Cổ. Nhưng tới nay, con số đó chỉ còn lại khoảng 40 hộ gia đình cùng 1.000 con tuần lộc.

“Số lượng các gia đình trong bộ lạc giảm đi rất nhiều vì nhiều người trong số họ đã gia nhập các cộng đồng chính thức. Họ chuyển đến các thị trấn, thậm chí là đến những thành phố ở thủ đô”, Sardar cho biết.

Sardar cũng cho rằng mối đe dọa lớn nhất là sự đào tẩu khỏi thế hệ Dukha đang dần trẻ hóa. Những người trẻ Dukha giờ đây không còn muốn sống trong điều kiện khắc nghiệt tại Taiga (hay còn gọi là rừng tuyết).

Người Dukha đã được ghi nhận là một trong những nhóm đầu tiên có thể thuần hóa động vật

“Họ muốn được ở trong cabin ấm áp vào mùa đông, có thể mua xe hơi và tự lái xe”, ông cho biết.
“Ngoài ra, cuộc sống hiện đại cũng có nhiều điều hấp dẫn với người Dukha. Những khó khăn của cuộc sống truyền thống, như việc chăn nuôi tuần lộc chẳng hạn chắc chắn khiến họ thấy vất vả và không còn muốn theo đuổi”.

Sự gia tăng hoạt động khai thác vàng trong khu vực, cũng như các động thái của chính phủ nhằm hạn chế khu vực săn bắn của Tssatan cũng thúc đẩy sự suy giảm của bộ lạc du mục này.

“Chính phủ đã tuyên bố khu vực săn bắ của Tssatans sẽ trở thành một phần của các công viên quốc gia cần được bảo vệ. Hiện tại, nó đã vượt quá giới hạn nên họ không thể săn bắn được nữa”.

Để đền bù, chính quyền trả cho mỗi gia đình khoảng 150 USD.

“Thật đáng buồn vì đây là những thợ săn truyền thống, và các chú tuần lộc đã được chuyển đi xa”. Rardar chia sẻ thêm: “Khi bạn trả tiền họ như thế tức là bạn đang phá hủy một phần văn hóa của họ”.

Người Dukha ít có điểm chung với nhiều người Mông Cổ khác. Họ chăn tuần lộc thay vì chăn bò yak hoặc dê. Họ tin vào pháp sư chứ không phải Phật giáo

Số lượng tuần lộc ở đây cũng ngày càng ít đi do bệnh tật và thiếu các phương pháp điều trị có sẵn.

Nhờ du lịch để tồn tại

Tất cả những yếu tố trên đã buộc một số người Dukha phải sống dựa vào tiền từ du lịch để tồn tại.

Sardar-Afkhami cho biết: « Du lịch là nguồn thu nhập lớn nhất hiện nay. Những người Dukha đang kiếm được số tiền kha khá từ nguồn này ».

Tuần lộc có thể bơi dễ dàng. Những sợi lông của tuần lộc hoạt động như một chiếc áo phao

Những năm gần đây, các công ty du lịch thường xuyên đưa ra những tour ghé thăm cộng đồng Dukha. Đây là chương trình hấp dẫn trong cuộc hành trình tới Mông Cổ.

Nhưng để tới được đây, khách du lịch cần phải có kĩ năng cưỡi ngựa giỏi, có sức khỏe để di chuyển nhiều ngày trên các con đường gập ghềnh bằng ô tô mà không phải ai cũng có khả năng.

Một con tuần lộc có thể đi được khoảng 30kilomet mỗi ngày

Một nhóm nhỏ trong số những người chăn tuần lộc đã rời mảnh đất truyền thống của họ và đi xuống dựng trại ở gần khu du lịch nổi tiếng hồ Khovgol.

Dưới sự hướng dẫn của Enkhatuya, pháp sư trưởng, những nhóm gia đình khoảng chục người đã giúp khách du lịch có một cái nhìn thoáng qua về lối sống của người Dukha mà không cần phải đi sâu vào rừng.

Pháp sư Enkhatuya

Enkhatuya thừa nhận rằng cuộc sống đang ngày càng khó khăn hơn với những người dân của bà.

“Đây chính là lý do khiến chúng tôi xuống hồ Khovsgol mỗi mùa hè. Chúng tôi cần kiếm đủ tiền để sống sót qua mùa đông”, Enkhatuya chia sẻ.

Còn nhiều tranh cãi

Những du khách tới đây đã vui vẻ trả 5.000 Tugrik Mông Cổ (2,5USD) cho mỗi lần được chụp ảnh cùng tuần lộc.

Dựa theo số lượng xe buýt đến và đi trong ngày, người ta ước tính những người Dukha có thể dễ dàng kiếm được 200 USD một ngày.

Đây là một số tiền lớn theo tiêu chuẩn chung của Mông Cổ, nơi mà người lao động trung bình chỉ kiếm được khoảng 330 USD mỗi tháng.

Tuần lộc trắng được người Dukha cho là rất linh thiêng

Tuy nhiên, một số khách du lịch quanh tâm đến động vật hoang dã không thích cách người Dukha lợi dụng tuần lộc để thu hút khách du lịch. Một công ty du lịch, như Melbourne có trụ trở tại Úc đã không khuyến khích khách du lịch tới thăm bộ lạc Dukha ở Mông Cổ.

Trong một buổi làm lễ của pháp sư

Timur Yadamsuren, hướng dẫn viên du lịch địa phương cho biết: Nhiều khách du lịch cho rằng khu vực này không phải là môi trường tốt nhất cho tuần lộc vì những con vật này có nguồn gốc từ vùng khí hậu lạnh hơn nhiều. Chúng được đưa tới hồ Khovsgol để những người chăn gia súc có thể hưởng lợi từ du lịch. Vì những lý do đó, công ty du lịch quốc gia tại Mông Cổ không khuyến khích hoạt động này.

Enkhatuya bác bỏ những lời buộc tội và tuyên bố: « Giống như một nền văn hóa, chúng tôi kết nối sâu sắc với tuần lộc. Những con vật này giống như người thân trong gia đình của chúng tôi vậy. Chúng tôi không bao giờ lạm dụng điều đó. Tôi có thể đảm bảo với bạn rằng những con tuần lộc không phải chịu sự tổn thương nào cả ».

Mặc dù dân số ngày càng giảm, Enkhatuya tin rằng văn hóa Dukha vẫn tiếp tục phát triển.

Người Dukha cùng pháp sư thực hành nghi lễ chữa bệnh tại trại của họ gần hồ Khovsgol

Bà cho biết: « Những người trẻ tuổi trong bộ lạc của chúng tôi đang quay trở lại để tiếp tục truyền thống tổ tiên. Họ đang dần gần gũi với bộ lạc và văn hóa của mình. Họ đang tiếp tục nói tiếng mẹ đẻ ».

Thực tế, cháu gái của Enkhatuya đã theo bước chân bà mình và trở thành một pháp sư.

Mặc dù vậy, Sardar Afkhami vẫn tin rằng lối sống cổ xưa của những người Dukha đang trên đường tuyệt chủng.

Sardar cho biết: « Đây là những con người cuối cùng của bộ lạc Dukha, rồi nền văn hóa ấy cũng sẽ dần biến mất mà thôi… »


Phương Linh