Bản giao hưởng lạ lùng từ ngòi bút đỏ lửa



Bản giao hưởng lạ lùng từ ngòi bút đỏ lửa

Bài viết: Minh Phương 15:19 26/4/2018

Trong số các dòng tranh hiện có, tranh bút lửa là cái tên còn khá lạ lẫm với nhiều người, đặc biệt là với những ai chưa có cơ hội đặt chân đến thành phố Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng) để tìm hiểu, khám phá. Tuy có một số họa sĩ đất Bắc đã thành danh với nghề làm tranh bút lửa nhưng số người gắn bó chuyên tâm với nó vẫn đếm trên đầu ngón tay. Khó khăn, thách thức từ dòng tranh đơn sắc, chỉ mang màu gỗ cháy này cũng là hấp lực khiến nhiều họa sĩ trẻ muốn chinh phục, theo đuổi.

Tên gọi theo thuật ngữ của nghệ thuật bút lửa là Pyrography, được ghép từ chữ “pur” (lửa) và “graphos” (văn bản) của tiếng Hy Lạp. Pyrography thường được hiểu là nghệ thuật trang trí gỗ hoặc các nguyên liệu khác như da thuộc bằng cách sử dụng nhiệt để đốt trên bề mặt vật liệu, tạo ra các vết cháy xém theo ý muốn.

Công cụ tạo nhiệt của người xưa thường là một que sắt nhọn được nung đỏ. Ngày nay, người làm Pyrography đã có được những công cụ chuyên dụng hiện đại có hình dáng giống chiếc bút hoặc sử dụng thấu kính hội tụ để “lấy lửa” từ ánh sáng mặt trời. Nói về lịch sử của nghệ thuật bút lửa trên thế giới là một câu chuyện dài.

Theo Từ điển về Thành ngữ và Truyện ngụ ngôn của tác giả Ebenezer Cobham Brewer (Brewer's Dictionary of Phrase and Fable), nghệ thuật Pyrography xuất hiện từ thế kỷ XVII và đạt đỉnh cao vào thế kỷ XIX. Còn sách “Nghệ thuật Pyrography tuyệt vời” (The Amazing Art of Pyrography) của tác giả Robert Boyer được xuất bản lần đầu tiên năm 1993, thì dấu vết của nghệ thuật bút lửa đã được tìm thấy ở Ai Cập và một số bộ tộc châu Phi từ những ngày đầu lịch sử được ghi lại.

Nghệ thuật tranh bút lửa

Ở Việt Nam, tranh bút lửa được cho là xuất hiện vào khoảng thập kỷ 50 của thế kỷ XX tại Đà Lạt. Người Việt đầu tiên phát hiện ra nghệ thuật chạm bút lửa là ông Bùi Văn Dưỡng, tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Paris. Đến năm 1973, thể loại tranh này được phát triển mạnh mẽ hơn nhờ chủ cửa hiệu thủ công mỹ nghệ Châu Văn Nghiêm và trở nên rất thịnh hành. Vào thập niên 80 của thế kỷ trước, tranh chạm bút lửa thậm chí còn được xuất sang nhiều nước ở châu Âu, châu Á…

Nhưng từ lúc nhiều dòng tranh hiện đại xuất hiện, cộng thêm những khó khăn khi  gỗ nguyên liệu dùng để vẽ tranh ngày một hiếm, tranh bút lửa xuất hiện thưa thớt dần, người làm tranh cũng vắng hơn. Hiện nay ở Đà Lạt, vùng đất “khởi nguyên” của tranh bút lửa, cũng chỉ còn vài người thợ tâm huyết với nghề.

Dù không mới, nhưng vẫn còn lạ, tranh bút lửa rất dễ “bén” tình yêu với những người tiếp xúc với nó. Mới bén duyên với nghệ thuật tranh bút lửa chưa lâu nhưng Vũ Viết Quân (30 tuổi, quê Vĩnh Phúc), tốt nghiệp chuyên ngành Sư phạm Mỹ thuật, Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, đã mong ước mãnh liệt sẽ mang được dòng tranh độc đáo này ra đất Bắc, giới thiệu, quảng bá tới người dân để họ biết thêm một loại hình nghệ thuật đặc biệt nữa của dân gian.

Vũ Viết Quân cặm cụi làm tranh để kịp thời hạn giao cho khách

Báo Sống Mới đã liên hệ và trò chuyện cùng Vũ Viết Quân để hiểu hơn về chặng đường của người trẻ khi đến với nghệ thuật tranh bút lửa.

Cơ duyên nào đã đưa Quân đến với nghệ thuật tranh bút lửa?

Tôi học ở môi trường nghệ thuật vì thế quen biết khá nhiều anh em họa sĩ, mỗi một người đều theo đuổi lĩnh vực nghệ thuật riêng. Trong đó có một số ít người làm tranh bút lửa. Khi trò chuyện, tìm hiểu thì tôi thấy rất thích thú, từ đó muốn theo đuổi dòng tranh này. Trước đó, từ thời sinh viên tôi theo mảng tranh sơn dầu.

Nhưng tranh bút lửa có rất ít người làm, do vậy tôi đã đến Đà Lạt để tìm hiểu thêm về môn nghệ thuật lạ kỳ này. Tôi chọn Đà Lạt vì nghệ thuật bút lửa đã xuất hiện ở đây khá lâu và cũng thịnh hành hơn so với các vùng miền khác. Cũng bởi Đà Lạt là xứ lạnh, nên rất thích hợp với tranh bút lửa. Nội dung tranh bút lửa rất đa dạng, có thể là tranh thư họa hoặc tranh chân dung, tranh phong cảnh, phong thủy... hàm chứa những ý nghĩa cao đẹp và sự cầu chúc cho gia chủ.

Viết thư pháp trên gỗ với một ngòi bút bằng kim loại là thách thức không nhỏ với người làm tranh bút lửa

Sau chuyến đi đó, tôi quyết định chọn nghề làm tranh bút lửa. Do bản tính nghệ sĩ và thích phiêu lưu bên ngoài hơn là vào môi trường công sở, tôi xác định tranh bút lửa là nghề mình theo đuổi lâu dài, vừa để thỏa mãn đam mê, vừa mưu sinh cuộc sống. Từ đó đến nay, tôi đã làm tranh bút lửa được 3 năm.  

Số người làm tranh bút lửa hiện nay ít như vậy, Quân học vẽ tranh bút lửa thế nào?

Tôi học trên mạng là chính, ngoài ra cũng hỏi han kinh nghiệm từ một số anh em trong nghề để đúc kết và hoàn thiện mình dần dần. Trong quá trình đó, tôi thực hành nhiều hơn để nắm bắt được kỹ thuật, cách xử lý bút pháp trên chất liệu gỗ để cho ra một tác phẩm hoàn chỉnh.

Quân hãy chia sẻ thêm những khó khăn ban đầu của mình khi vẽ tranh bút lửa?

Khi mới tìm hiểu về nghệ thuật tranh bút lửa, khó khăn lớn nhất tôi gặp phải là kỹ thuật xử lý bút pháp để tạo ra tác phẩm hoàn thiện. Nó khác hoàn toàn so với sơn dầu vì nó đã chuyển sang chất liệu, có bút pháp khác, buộc tôi phải tìm hiểu lại từ đầu. Vì mỗi thể loại tranh sẽ sử dụng kỹ thuật, bút pháp khác nhau.

Nếu khi vẽ tranh sơn dầu có thể dùng nhiều loại bút, nhiều màu sắc khác nhau thì tranh bút lửa rất hạn chế về cây bút. Gần như chỉ sử dụng một cây bút để hoàn thành tác phẩm lớn, từ khâu đi nét, đánh bóng đến tạo màu sắc. Người vẽ phải biết được mức nhiệt trong cây bút mình tạo ở máy biến áp, điều chỉnh mức nhiệt phù hợp để có nhiệt độ ổn định nhất nhằm đốt cháy gỗ. Điều này nói thì dễ nhưng phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm của người làm. Càng tiếp xúc nhiều và lâu năm thì sẽ càng nắm chắc kinh nghiệm, biết được sử dụng mức nhiệt nào khi muốn có nét vẽ đậm - nhạt, mảnh mai - cứng rắn.

Khó khăn thứ hai là bút pháp phải thật nhuần nhuyễn để tạo những nét vờn, mảng êm trong tác phẩm tranh bút lửa.

Trong các công đoạn làm tranh, bước nào với Quân là đầy thử thách nhất?

Tranh bút lửa cũng như nhiều thể loại tranh khác, với những tác phẩm quá nhiều chi tiết thì cần vẽ phác thảo trước tiên. Sau đó mới bắt đầu thực hiện. Với những tác phẩm đơn giản và không cần nhiều kỹ thuật thì tôi sẽ vẽ trực tiếp bằng bút lửa bắt đầu với những nét vẽ mảnh, rồi mới tô đậm dần.  

Công đoạn khó nhất là lúc tạo độ đậm, nhạt cho tác phẩm. Thời gian đầu tôi làm lỗi rất nhiều, nhưng càng làm càng có kinh nghiệm, hiểu biết nhiều hơn nên số lần mắc lỗi cũng giảm dần. Thú thực, trong số những tác phẩm đã làm chưa có tác phẩm nào tôi thực sự ưng ý. Vì khi tầm nhìn cao hơn, sự đòi hỏi trong tâm thức cao hơn thì nhìn lại những tác phẩm ban đầu sẽ thấy nhiều khuyết điểm cần thay đổi.

Theo Quân, vì đâu dòng tranh này kén người làm như vậy?

Số người làm tranh bút lửa ít, thứ nhất vì khó khăn trong việc tìm kiếm nguyên liệu. Nghệ thuật bút lửa ở Việt Nam thường được thể hiện trên gỗ, và chất gỗ dùng làm phôi cũng phải đáp ứng một số tiêu chuẩn nhất định để đảm bảo độ bền của tác phẩm tranh bút lửa. Chọn gỗ phải chọn phiến phẳng, không cong vênh, mối mọt và chất gỗ sáng màu để có thể thể hiện ở các mức độ màu sắc khác nhau. Tranh bút lửa thường có ba màu cơ bản: màu cháy đen của gỗ ở mức nhiệt độ cao, màu nâu và màu trắng tự nhiên của gỗ.

Gỗ được chọn để vẽ tranh bút lửa thường là pơ mu, lồng mực, sao, nhưng để tạo ra những tranh thực sự đẹp và chất lượng thì gỗ lồng mực vẫn được lựa chọn nhiều nhất. Vì đặc điểm của gỗ lồng mực rất trắng, giúp người làm tranh có thể tạo ra màu và các sắc độ khác nhau. Thứ hai, gỗ này rất mềm, dễ bắt nhiệt. Thứ ba là chất gỗ mịn, giúp tạo ra được những bút pháp, màu sắc êm trong trah. Thứ tư, gỗ này không cong vênh, nứt vỡ càng đảm bảo độ bền cho tranh. Xử lý gỗ đúng kỹ thuật có thể giúp “tuổi thọ” của ranh bút lửa lên tới hàng chục năm.

Khi chọn được gỗ rồi, vẫn phải xử lý nhiều công đoạn: cắt, phơi sấy cho khô, chà bào, đầu dùng hóa chất để tẩy rửa, loại bỏ dầu bên trong tấm gỗ đó để tránh ẩm mốc. Quá trình chọn và chuẩn bị vật liệu sao cho ưng ý mất khá nhiều thời gian nên nhiều người ngại. Đây cũng là một cản trở với những người theo đuổi bộ môn này.

Chất riêng của nghệ thuật bút lửa nằm ở cây bút. Quân có thể giới thiệu thêm về chiếc bút độc đáo này cho độc giả của báo Sống Mới được biết?

Bút lửa được dùng để thao tác trực tiếp trên bề mặt gỗ, dùng nhiệt để tạo ra các vết cháy xém, tạo ra tác phẩm như ý muốn.

Cấu tạo bút lửa gồm có một bộ biến áp, ngòi bút bằng kim loại (có khả năng dẫn nhiệt tốt như đồng, nhôm, sắt hoặc các hợp kim của chúng) được quấn quanh bằng dây may-so tạo nhiệt để tạo sức nóng đốt trên gỗ. Mỗi người làm tranh sẽ tự chế cho mình một chiếc bút phù hợp, cách làm không quá khó chỉ cần đủ nguyên vật liệu.

Bộ bút lửa tự chế của Vũ Viết Quân

Ngòi bút đỏ rực đốt trên gỗ, cháy lên những dáng hình, đường nét

Để tiết kiệm thời gian và tăng độ bền cho bút, mỗi người sẽ làm dự phòng nhiều cây bút và thường sử dụng 2-3 cây bút khác nhau. Vì trong quá trình sử dụng ở những mức nhiệt khác nhau, trong thời gian dài bút sẽ nhanh bị hỏng.

Khi dấn thân vào nghệ thuật tranh bút lửa, Quân mong mỏi điều gì và anh có thể chia sẻ thêm về những kế hoạch, dự định cho tương lai?

Tôi ấp ủ mong muốn phát triển nghệ thuật bút lửa thành một bộ môn nghệ thuật và quảng bá nó tới nhiều người để được đón nhận rộng rãi hơn. Trong ba năm qua, tôi đã mang tranh bút lửa tới các hội xuân ở miền Bắc để giới thiệu với công chúng, mọi người cũng rất bất ngờ, hiếu kỳ với dòng tranh không mới nhưng vẫn còn đầy lạ lẫm này. Đồng thời, đó cũng là cách tôi tìm hiểu thị hiếu, nhu cầu và sự hiểu biết của khách hàng với tranh bút lửa. Ban đầu, mọi người nghi ngờ và thắc mắc rất nhiều, về độ bền của sản phẩm, chất liệu có đúng làm từ gỗ thật không... Nhưng đến thời điểm này, tranh bút lửa cũng được nhiều người biết đến hơn. Tôi cũng lập một fanpage trên Facebook để quảng bá sản phẩm, và qua đó, nhiều người đã tìm tới và đặt mua sản phẩm để trang trí trong nhà hoặc làm quà kỷ niệm.

Thực ra tranh bút lửa có lịch sử lâu đời nhất trong các dòng tranh. Thời nguyên thủy, khi người ta biết đến lửa là bắt đầu có những tác phẩm tranh bút lửa, thể hiện trên xương thú, sừng hay những chất liệu tự nhiên mà người nguyên thủy tìm ra. Nhưng tranh bút lửa không thể phát triển mạnh được như những dòng tranh khác là do người yêu thích và những người thực sự muốn theo đuổi, phát triển nó rất ít. Thứ hai là khả năng sáng tạo, đòi hỏi này khá khó với người làm vì bút pháp mà kỹ thuật, chất liệu và màu sắc của nó không đa dạng như các dòng tranh khác và cũng không dễ để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật.

Trong tương lai, tôi và những anh em cùng làm tranh bút lửa dự định tổ chức triển lãm về nghệ thuật bút lửa này với sự quy tụ khắp ba miền. Chúng tôi đều muốn khẳng định sản phẩm, dòng tranh mình mang đến công chúng là một bộ môn nghệ thuật. Khi đã có dự định thì trong đầu chúng tôi lúc nào cũng tâm niệm hai chữ  “Quyết tâm” để thực hiện và biến ước mơ thành hiện thực.

Cảm ơn anh Quân vì cuộc trò chuyện này! Chúc anh sức khỏe và thành công!


Bài viết: Minh Phương

Ảnh: Hiệp Happyy

Từ Khóa :